Kırık ve çıkık şüphesinde ilk olarak ne yapılmalı?

Türk Kızılay 2025 İlk Yardım Cep Kitabı ve T.C. Sağlık Bakanlığı (SB) Mayıs 2025 İlk Yardım Eğitim Kitabı ilk adımı verbatim aynı biçimde belirtir: hastayı hareket ettirmeyin, sakinleştirin ve yaralanan bölgeyi olduğu pozisyonda destekleyin [1][2]. Kesinlikle **düzeltmeye çalışmayın** — SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 146 uyarısı doğrudan şudur: **"Kırık bölgesinde bir şekil bozukluğu veya yerinden çıkmış gibi bir görünüm varsa bunu düzeltmeye çalışmayın. Bu yaralanmayı daha da kötüleştirebilir ve çok şiddetli ağrıya neden olur."** Yaralı bölgeye en yakın üstteki ve alttaki eklemi ellerinizle destekleyerek yaralıya hareketsiz kalmasını söyleyin. Yardım isteyip istemediğinden emin olmak için olay yerindeki bir kişiden 112 Acil Sağlık Hizmetleri'ni aramasını isteyin ve size geri dönmesini söyleyin. Şüpheli kırıkta yaralıya su dahil hiçbir yiyecek veya içecek vermeyin — hastanede olası cerrahi girişim açısından ağız yoluyla alım (nil per os, NPO) kuralı geçerlidir [1][2].

Çıkığı yerine oturtabilir miyim?

Hayır. Türk Kızılay 2025 Cep Kitabı ve SB Mayıs 2025 İlk Yardım Eğitim Kitabı bu konuda kesin ve nettir. SB Bölüm XII sayfa 148 verbatim şu uyarıyı verir: **"Yerinden çıkmış bir eklemi hareket ettirmeye veya yerine oturtmaya çalışmayın. Hareket etmek eklem ve çevresindeki kaslara, bağlara, sinirlere veya kan damarlarına zarar verebilir."** [2] Çıkığa müdahale eğitimli klinisyen işidir ve genellikle görüntülemeyle (röntgen, gerektiğinde bilgisayarlı tomografi) birlikte, ağrı kesici veya kısa sedasyon altında yapılır. Olay yerinde yerine oturtma denemesi damar-sinir yaralanması, kırık oluşturma, açık yaraya dönüştürme veya uzun süreli hareket kaybı riskiyle sonuçlanabilir. Doğru yaklaşım: eklemi bulunduğu pozisyonda sabit tutun, hareket ettirmeyin, soğuk uygulama yapılabilir (buzu bir bez veya havluya sararak — SB uyarısı doğrudan cilde temas ettirmeyin, 20 dakikadan uzun uygulamayın), ve 112'yi arayın [1][2].

Kırık ve burkulmayı olay yerinde nasıl ayırt ederim?

Ayırt edemezseniz endişelenmeyin — Türk Kızılay 2025 net bir güvenlik kuralı verir: **"Bir kemiğin kırılıp kırılmadığından emin değilseniz kırık kabul edin."** [1] Yani şüpheli her uzuv yaralanması pratikte kırıkmış gibi ele alınır. Yol gösterici bulgular şunlardır: kırıkta genellikle şekil bozukluğu, kısalma, eğilme veya doğal olmayan bir hareket görülür; hastalar sıklıkla kemik uçlarının hareketine bağlı bir çıtırtı sesi (krepitasyon) duyduklarını söyler — SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 146 bu sesi duymak için uğraşılmamasını açıkça belirtir [2]. Burkulmada eklem bölgesinde ağrı, şişlik, morarma ve ağırlık taşıyamama görülür ancak şekil bozukluğu çoğu olguda yoktur; zorlanmada kas lifi ağrısı ön plandadır. Uyluk veya leğen kemiği kırığından şüphelenilirse şok belirtileri (soluk, terli, hızlı nabız, tansiyon düşüklüğü) araştırılır — bu grupta kanama olay yerinde görünmese bile 1–2 litreye ulaşabilir [2]. Doğru pratik: "kırık olabilir mi?" sorusuna evet demek yeterli — 112'yi arayın ve ilk yardım basamaklarını uygulayın.

Yaz spor kazaları ve çocuk düşmelerinde farklı bir yaklaşım var mı?

Temel ilke aynıdır — düzeltmeye çalışma, hareketsiz bırak, en yakın üst ve alt eklemi destekle, atel/bandaj uygula, 112'yi ara — ancak çocukta ek özellikler vardır. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 145 belirtir: **"çocuklarda kemikler esnektir ve bir dal gibi bölünebilir, bükülebilir veya çatlayabilir."** [2] Bu nedenle çocuk kırığı erişkindeki gibi tam ayrılma göstermez; yeşil ağaç kırığı (greenstick) ve torus (buckle) kırıkları klinik olarak gizli kalabilir ve sadece röntgende görülür. Türkiye'de Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Acil'de Dönmez ve arkadaşlarının 2019–2024 arasında değerlendirdiği n=278 çocuk el-ayak kırığı serisinde **düşme en sık mekanizmaydı**; 10–15 yaş erkek çocuk baskındı (%80,2); en sık kırılan yer 5. metakarp (el) ve 5. metatars (ayak) kemikleriydi; okul-bahçe-sokak-park en yaygın kaza yeriydi ve top sporları (futbol, basketbol) metatars kırığı için bağımsız risk faktörüydü. 5 yaş altı çocukta motorlu-taşıt-tekerlek-ezme yaralanması (tire-crush) belirgin şekilde daha sıktır [5]. Çocukta çok ağrı olmadan bile "yürüyemiyor" veya "kolunu kullanmıyor" diyorsa görüntüleme için hastaneye başvurmak gerekir; [çocuk acilinde nelere dikkat edileceğini derlediğimiz ebeveyn rehberimiz](/blog/cocuklarda-acil-durumlar) düşme-sonrası karar aracını genişletir. Yaşlıda yaz aktivitesinde (havuz kenarı ıslak zemin, bahçe merdiveni, kaldırım seviye farkı) kalça kırığı sıklığı artar — Dünya Sağlık Örgütü (World Health Organization, WHO) verilerine göre 60 yaş üstü grubu düşmelerin **en yüksek ölüm oranını** taşır ve dünya çapında yılda **684.000** kişi düşmeden ölür [10].

Kırık ve Çıkık İlk Yardım — Atel ve 112 Kararı 2026

Hızlı Özet

Doğru sıra: **kırığı düzeltmeye çalışmayın**, hastayı hareket ettirmeyin, en yakın **üstteki ve alttaki eklemi** ellerinizle destekleyin, atel veya bandajla hareketsiz hale getirin, atelin altındaki dolaşımı 10 dakikada bir kontrol edin. Bu sıra Türk Kızılay 2025 İlk Yardım Cep Kitabı sayfa 38–40 ve T.C. Sağlık Bakanlığı Mayıs 2025 İlk Yardım Eğitim Kitabı Bölüm XII sayfa 145–147 ile verbatim aynıdır.
Türk Kızılay 2025 protokolü net: **"Bir kemiğin kırılıp kırılmadığından emin değilseniz kırık kabul edin."** Çıkık ile kapalı kırığı ayırt etmek olay yerinde güvenli değildir; şüphe varsa yaralanma kırık gibi ele alınır. T.C. SB Mayıs 2025 Bölüm XII aynı kuralı doğrudan tekrarlar: **"Çıkığı, kapalı bir kırıktan ayırt etmek zordur. Bu yüzden herhangi bir şüphe varsa, yaralanma kırık olarak kabul edilmelidir."**
Yerinden çıkmış eklemi asla yerine oturtmaya çalışmayın. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 148'in gerekçesi net: **"Hareket etmek eklem ve çevresindeki kaslara, bağlara, sinirlere veya kan damarlarına zarar verebilir."** Bu tek cümle Türkiye'de en sık görülen ev-müdahale hatasının fizyolojik izahıdır.
112 baskı süresini beklemeden hemen aranır: açık kırık, uyluk veya leğen kemiği kırığı, çıkık, çoklu travma, şok belirtileri, bilinç kaybı, antikoagülan/antiplatelet ilaç kullanan hasta, kanama bozukluğu olan hasta. Erzurum Atatürk Üniversitesi Hastanesi'nde Gonul ve arkadaşlarının 65 yaş üstü kalça kırığı n=120 kohortunda **her 1 saatlik cerrahi gecikme mortaliteyi OR 1,066** artırdı; yani sadece nakil zamanı bile bir tedavi değişkenidir.
Türkiye çocuk verisi bilmeye değer: Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Acil'de Dönmez ve arkadaşlarının 2019–2024 arasında değerlendirdiği n=278 metakarp/metatars kırığı kohortunda **düşme en sık mekanizmaydı**, 10–15 yaş erkek çocuk baskındı (%80,2), okul-bahçe-park en yaygın kaza yeriydi. Yaz aylarında bisiklet-kaykay-oyun sıklığı arttıkça aile ilk yardım bilgisi de aynı oranda kritikleşir.

Temmuz sonu, İstanbul Sarıyer. Bir sahil parkında bisikletiyle asfalt-toprak geçişinde dengesini kaybeden on bir yaşındaki bir çocuk sol koluyla düşer, koluna dokunulduğunda ağlamaya başlar ve önkolunda hafif bir bükülme fark edilir. Babası refleksle "kolu bir düzelteyim, sonra buz koyarız" diye eğilir. Bu tek hareket, Türk Kızılay 2025 İlk Yardım Cep Kitabı ve T.C. Sağlık Bakanlığı'nın (SB) Mayıs 2025 tarihli İlk Yardım Eğitim Kitabı'nın verbatim aynı biçimde yasakladığı manevradır [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları[2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı). Doğru olan üç adım: hareket ettirmemek, yaralanan bölgeye en yakın üstteki ve alttaki eklemi ellerle desteklemek, sonra bir bandaj veya atel ile bulunduğu pozisyonda hareketsiz hale getirmek. Bu rehber, iki resmi Türkçe protokolün, Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Acil Servisi'nde Dönmez ve arkadaşlarının 2019–2024 arasında değerlendirdiği n=278 çocuk el-ayak kırığı kohortunun, İstanbul Üniversitesi Çapa Tıp Fakültesi Ortopedi ve Travmatoloji ile Atatürk Üniversitesi Erzurum'un 65 yaş üstü kalça kırığı verilerinin ve Dünya Sağlık Örgütü'nün (World Health Organization, WHO) düşme faktörü kılavuzunun kesişimine oturur; olay yerindeki kişinin ilk 15 dakikada tam olarak ne yapacağını, hangi hatanın uzun süreli sinir hasarına yol açtığını ve hangi belirtide 112 Acil Sağlık Hizmetleri'nin geciktirilemeyeceğini netleştirir.

Hızlı Cevap

Kırık, çıkık, burkulma veya zorlanma şüphesinde olay yerindeki kişinin ilk üç görevi şudur. Bir: hastayı hareket ettirmeyin ve düzeltmeye çalışmayın. Türk Kızılay 2025 İlk Yardım Cep Kitabı sayfa 38 uyarısı doğrudan şudur: "Bir kemiğin kırılıp kırılmadığından emin değilseniz kırık kabul edin. Kırık bölgesinde bir şekil bozukluğu veya yerinden çıkmış gibi bir görünüm varsa bunu düzeltmeye çalışmayın." [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları İki: yaralanan bölgenin en yakın üstteki ve en yakın alttaki eklemini ellerinizle destekleyin, yaralı bir askı veya bandajla hareketsiz hale gelinceye kadar bu pozisyonu koruyun. Üç: yaralı kısmı bir bandaj veya atel ile hareketsiz hale getirin ve atelin/bandajın altındaki dolaşımı (parmakların rengi, sıcaklığı, nabız) 10 dakikada bir kontrol edin [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları[2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı). Yaralıya su dahil hiçbir yiyecek veya içecek vermeyin — hastanede olası cerrahi girişim açısından ağız yoluyla alım yasağı (nil per os, NPO) geçerlidir.

112'yi hangi belirtide arayın? Baskı süresini beklemeden hemen: (a) açık kırık (kırık ucun cilt yüzeyinden görülmesi veya kırık üstünde yara); (b) uyluk veya leğen kemiği kırığı şüphesi (kanama ve şok riski); (c) çıkık şüphesi (damar-sinir yaralanması riski); (d) çoklu travma (trafik kazası, yüksekten düşme, sportif çarpışma); (e) şok belirtileri (soluk, terli, hızlı nabız, tansiyon düşüklüğü, bilinç bulanıklığı); (f) bilinç kaybı veya boyun-omurga şüphesi; (g) antikoagülan (aspirin, klopidogrel, varfarin, apiksaban, rivaroksaban, dabigatran) veya antiplatelet ilaç kullanan hasta; (h) kanama bozukluğu (hemofili, von Willebrand hastalığı) olan hasta [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları[2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı). Yaralının bilinci kapalı ancak nefes almaya devam ediyorsa Türk Kızılay 2025 protokolü derlenme pozisyonunu (kurtarma, iyileşme, sabit yan yatış) önerir [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları; koma pozisyonu adım-adım rehberimizden tekniği tazeleyebilirsiniz.

Türkiye ve Dünya Tablosu: Kırık Ne Kadar Sık, Ne Kadar Ciddi?

Kırık, dünya çapında en sık görülen mekanik yaralanma türlerindendir. Dünya Sağlık Örgütü'nün (World Health Organization, WHO) 26 Nisan 2021 tarihli "Falls" (Düşme) faktör bülteninin verileri net bir ölçek verir: dünya çapında yılda 684.000 kişi düşmeden ölür ve bu ölümlerin %80'inden fazlası düşük ve orta gelirli ülkelerde gerçekleşir; düşmeler yılda 38 milyon DALY (engellilikle geçirilen yaşam yılı) kaybına yol açar; 60 yaş üstü grup en yüksek fatal düşme oranını taşır; Amerika Birleşik Devletleri (ABD) verilerine göre düşen yaşlıların %20–30'u hafif-orta veya ciddi yaralanma (morarma, kalça kırığı, kafa travması) yaşar [10]Kaynak: Falls (Fact Sheet, 26 April 2021) — World Health Organization (Dünya Sağlık Örgütü, WHO). Bu rakamlar önemli bir fizyolojik gerçeği zemin olarak kurar: kırık tek başına küçük görünen bir düşmenin en olası ve en pahalı sonucudur.

Türkiye tarafında T.C. Türkiye İstatistik Kurumu'nun (TÜİK) 19 Haziran 2025 tarihli ve 54195 sayılı Haber Bülteni ulusal ölçeği verir: 2024 yılında Türkiye'de toplam 489.361 ölüm gerçekleşti ve dış nedenli ölümler toplam ölümlerin %3,6'sını oluşturdu [4]Kaynak: Ölüm ve Ölüm Nedeni İstatistikleri, 2024 — Haber Bülteni 54195 — T.C. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). Trafik kazaları, düşme, boğulma ve zehirlenme bu dış nedenli ölümlerin ana kalemleridir; kalça kırığı sonrası bir yıllık aşırı ölüm riski bu istatistikte doğrudan görünmez ama üniversite serileri bu görünmez yükü açar.

İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Ortopedi ve Travmatoloji Anabilim Dalı'nda (Çapa) Kizilkurt ve arkadaşlarının 2025 yılında Journal of Clinical Medicine dergisinde yayımladığı randomize kontrollü çalışmada (n=220, 65 yaş ve üzeri kalça kırığı cerrahisi geçiren hasta) kontrol grubu 12 aylık mortalite %42,9 olarak bulundu [6]Kaynak: The Effect of Preoperative Intravenous Iron Supplementation on Mortality and Blood Transfusion Requirements in Elderly Patients Undergoing Hip Fracture Surgery — Journal of Clinical Medicine 2025;14(13):4713; Kizilkurt T, Ozkaya M, Balli M, Demirel M, Asik M — İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Ortopedi ve Travmatoloji, Çapa. PMID 40649087, DOI 10.3390/jcm14134713. Erzurum Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi Ortopedi Servisi'nde Gonul ve arkadaşlarının 2020–2021 arasında değerlendirdiği geriatrik kalça kırığı serisinde (n=120, ortalama yaş 79,71) 30 günlük mortalite %16,7; yaralanmadan cerrahiye kadar geçen sürenin her 1 saatlik gecikmesi 30 günlük mortalite olasılığını OR 1,066 (%95 GA 1,001–1,013; p=0,013) oranında artırdı; malnütrisyon bağımsız risk faktörüydü ve mortalite olasılığını 4,166 kat yükseltti [7]Kaynak: Mortality-Related Risk Factors in Geriatric Patients with Hip Fracture — Annals of Geriatric Medicine and Research 2023;27(2):126–133; Gonul R, Tasar PT, Tuncer K, Karasahin O, Binici DN, Sevinc C, Turgut M, Sahin S — Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi Ortopedi Servisi, Erzurum. PMID 37100436, DOI 10.4235/agmr.23.0010. Türkiye çok merkezli seride (İstanbul Medipol Üniversitesi Pendik ve Çamlıca hastaneleri, Balıkesir Atatürk Şehir Hastanesi, İzmir SBÜ Tıp Fakültesi) Gök ve arkadaşlarının 2026 yılında Ulusal Travma ve Acil Cerrahi Dergisi'nde yayımladığı 885 hastalık kohortunda kalça kırıklarının %90'ından fazlası 50 yaş ve üzerinde görüldü; 5 yıllık kümülatif mortalite hemiartroplasti grubunda %68,1, osteosentez grubunda %58,5 olarak bulundu [8]Kaynak: Age-stratified mortality after hip fracture surgery: A retrospective cohort study comparing hemiarthroplasty and osteosynthesis — Ulusal Travma ve Acil Cerrahi Dergisi 2026;32(6):735–744; Gök M, Koçoğlu T, Işık F, Bozdemir A, Çetin O, Kayali C — Balıkesir Atatürk Şehir Hastanesi + İstanbul Medipol Üniversitesi Pendik + Çamlıca Hastanesi + İzmir SBÜ Tıp Fakültesi. PMID 42261865, DOI 10.14744/tjtes.2026.38852. Yani kalça kırığı Türkiye'de tıbbi olarak "iyileşen" bir olay değil, sonraki 12 ay içinde her üç yaşlıdan birinin yaşamını yitirdiği bir sağlık olayıdır.

Çocuk tarafından güncel Türkiye verisi Gazi Üniversitesi'nden gelir. Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Acil Servisi'nde Dönmez ve arkadaşlarının 1 Ocak 2019 – 31 Mayıs 2024 arasında değerlendirdiği n=278 metakarp/metatars kırığı kohortunda %63,3 metakarp (el), %36,7 metatars (ayak) kırığıydı; hastaların %80,2'si erkek çocuktu; yaş dağılımı 10–15 aralığında yoğunlaştı; düşme en sık mekanizmaydı; en sık kırılan yer 5. metakarp (el) ve 5. metatars (ayak) kemikleriydi; olguların çoğu istirahat ateli ile konservatif yönetildi ve yalnızca bir açık kırık cerrahi girişim gerektirdi. Metakarp kırığı ile bağımsız ilişkili değişkenler erkek cinsiyet, ilkbahar mevsimi, başvuruda şişlik, şiddet-ilişkili mekanizma ve okul-bahçe-sokak-park ortamında meydana gelen travma olarak saptandı; metatars kırığı ise 5 yaş altı, motorlu-taşıt-tekerlek-ezme (tire-crush) yaralanması, top sporları, proksimal yerleşim ve 1./5. kemik tutulumu ile anlamlı ilişkiliydi [5]Kaynak: Pediatric metacarpal and metatarsal fracture in pediatric emergency department — European Journal of Trauma and Emergency Surgery 2026;52(1); Dönmez E, Arslan A, Guleryuz OD, Caglar AA — Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Acil, Ankara. PMID 41801445, DOI 10.1007/s00068-026-03080-0. Bu veri yaz aylarında (temmuz-ağustos-eylül) parklarda, bisiklet turlarında ve top sporlarında çocuk kırıklarının aile için pratikte kaçınılmaz olduğunu gösterir; doğru ilk yardım bilgisi tam da bu zeminde ebeveynin kritik silahıdır.

Sternum (iman tahtası) kırıkları da bağlam olarak önemlidir. Selçuk Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı'nda Kara ve arkadaşlarının Temmuz 2010 – Temmuz 2020 arasındaki 10 yıllık serisinde (n=4024 künt göğüs travması) sternum kırığı toplam olguların %8,2'sinde görüldü; medyan yaş 41, olguların %72,7'si erkekti; izole sternum kırığı olan hastalarda mortalite %1,1 iken ek yaralanma eşliğinde bu oran %6,6'ya yükseldi [9]Kaynak: Sternal Fractures in Blunt Chest Trauma: Retrospective Analysis of 330 Cases — Journal of the College of Physicians and Surgeons Pakistan 2022;32(6):799–803; Kara H, Bayir A, Degirmenci S, Yildiran H, Kafali ME, Ak A — Selçuk Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp + Bilecik EAH + Selçuk Üniversitesi Göğüs Cerrahisi, Konya. PMID 35686415, DOI 10.29271/jcpsp.2022.06.799. Yani göğüse alınan bir darbe "sadece morardı" gibi görünse bile eş zamanlı iç organ yaralanması, kalp kontüzyonu veya omurga kırığı sinsi bir tehlike olabilir; bu gerekçe göğüs travmasında da 112 çağırma eşiğinin bilinçli olarak düşük tutulmasının nedenidir.

Kırık, Çıkık, Burkulma, Zorlanma: Nedir, Nasıl Ayrılır?

Bu dört terim halk dilinde sıklıkla birbirinin yerine kullanılır; ancak Türk Kızılay 2025 İlk Yardım Cep Kitabı ve SB Mayıs 2025 İlk Yardım Eğitim Kitabı ayrımı net biçimde tanımlar [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları[2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı). Farkı bilmek, olay yerindeki kişinin doğru mesajı 112 SKKM operatörüne verebilmesi için değerlidir.

Kırık. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 145 verbatim tanımı: "Bir kemikte meydana gelen kırılma veya çatlamaya kırık adı verilir." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) SB Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü'nün 22 Nisan 2025 tarihinde güncellenmiş resmî ilkyardım müfredatının 11. modülü doğrudan bu konuya ayrılmıştır ve İlkyardım Yönetmeliği kapsamında sertifikalı ilk yardımcı için zorunlu içeriktir [3]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Sunumları — Modül 11. Kırık, Çıkık ve Burkulmalarda İlkyardım (Son Güncelleme: 22 Nisan 2025) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Kırıklar üç mekanik yoldan oluşur — doğrudan kuvvet (bir darbenin uygulandığı yerden kırık), dolaylı kuvvet (kuvvetin uygulandığı noktanın uzağındaki bir kemikte kırık; örneğin yüksekten topuk üzerine düşen kişide omurga kırığı) ve kas kuvveti (şiddetli öksürükte kaburga kırığı gibi nadir bir mekanizma) [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı). İki temel sınıf vardır: kapalı (cilt sağlam, kemik uçları görünmez) ve açık (cilt sağlam değil, kemik veya parçaları görülebilir; enfeksiyon riski yüksek). Karmaşık (komplike) kırık; kemik birden fazla parçaya ayrıldığında, yumuşak dokular veya hayati organlar hasar gördüğünde, tek bir kemiğin birkaç yerinde kırık olduğunda veya kırığın oluşturduğu eklemde çıkık eşlik ettiğinde tanımlanır [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Çıkık. Türk Kızılay 2025 Cep Kitabı sayfa 42 ve SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 148 aynı tanımı verir: "Eklemi oluşturan kemiklerin yer değiştirmesi nedeni ile eklem yüzeylerinin artık birbirleri ile temas etmeyecek şekilde tamamen bozulmasıdır." [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları[2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) Çıkığın en sık nedenleri düşme, trafik kazası ve yüksek hızlı sportif çarpışmalardır; bir kemik yerinden çıktığında o eklem genellikle işlev göremez.
Burkulma. Türk Kızılay 2025 Cep Kitabı: "Bir eklemin bağları veya eklemi çevreleyen dokularında meydana gelen yaralanmadır." [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları Ani bir dönme veya eklemin kıvrılmasına bağlı ortaya çıkar; ayak bileği burkulmaları en yaygın örneğidir. Şiddetli bir burkulma eklemdeki kemiklerin kırılmasına da yol açabilir — dolayısıyla burkulma ile kırık aynı olayda birlikte olabilir.
Zorlanma. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 149 tanımı: "Aşırı gerginlik veya kullanımdan kaynaklanan kas liflerindeki yaralanmadır." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) Ağır bir nesneyi kaldırırken yapılan ani hareket veya bükülme sonrası ortaya çıkar. Zorlanma kırıktan farklıdır — kemik veya eklem etkilenmez, kas lifi zedelenir.

Ayrımın pratik önemi şudur: kırıkta ve çıkıkta hareketsizlik ve atel/askı zorunlu, çıkıkta ek olarak yerine oturtma yasağı, burkulmada dinlenme + buz + kaldırma, zorlanmada dinlenme + buz + masaj yasağı. Ancak olay yerindeki kişi çoğunlukla ayırt edemez — Türk Kızılay 2025 kuralı bu belirsizliği çözer: "Bir kemiğin kırılıp kırılmadığından emin değilseniz kırık kabul edin." [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları Yani şüpheli her uzuv yaralanması pratikte kırıkmış gibi ele alınır.

Adım Adım Kırık ve Çıkık İlk Yardımı

Aşağıdaki sıra Türk Kızılay 2025 İlk Yardım Cep Kitabı sayfa 39–40 ile SB Mayıs 2025 İlk Yardım Eğitim Kitabı Bölüm XII sayfa 146–147'nin verbatim çakışmasıdır [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları[2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı). Uzuv değişse de sıra değişmez.

Olay yerini güvenli hale getirin. Trafik kazasında, yangın alanında veya elektrik hattı yakınında müdahaleye başlamadan önce siz, yaralı ve çevredekiler için ortamı güvenli kılın. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 147 bu adımı ilk madde olarak listeler: "Olay yerinin siz, yaralı ve çevredekiler için güvenli olduğundan emin olun." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) Yaralıyı yalnızca ikinci bir tehlike (yanan araç, çöken bina) söz konusuysa dikkatlice hareket ettirin.
112'yi arayın veya arattırın. Yalnızsanız bağırın veya yardım çağırın ancak yaralıyı gözetimsiz bırakmayın. Olay yerindeki bir kişiden 112 Acil Sağlık Hizmetleri'ni aramasını isteyin; yardım isteyip istemediğinden emin olmak için o kişinin size geri dönmesini söyleyin. Adres, mağdurun yaşı, bilinç durumu, görünür yaralanma bölgesi ve olay mekanizması SKKM operatörünün doğru tim tipini (Ambulans ve Acil Bakım Teknikeri — Ambulans ve Acil Bakım Teknikeri, AABT — ile hekim ekibinden hangisinin gönderileceği) seçmesi için kritik bilgilerdir. Detaylı çağrı zinciri için ambulans çağrı ve vaka bildirim süreci rehberimizi okuyabilirsiniz.
Hijyen ve koruma önlemleri. Ellerinizi mümkünse su ve sabunla yıkayın; varsa alkol bazlı dezenfektan kullanın. Kendinizi korumak için eldiven giyin; eldiven mevcut değilse temiz bir plastik torba kullanabilirsiniz. Açık kırıkta yaralının kanıyla temastan kaçının.
Yaralıyı sakinleştirin ve hareket ettirmeyin. Panik nabzı yükseltir, kanamayı artırır ve — özellikle uyluk-leğen bölgesi kırıklarında — şoku hızlandırır. Yaralıya "başını hareket ettirme, sabit kal, ben yanındayım" komutu verin. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 147 kritik uyarı: "Kırık olan bölge sabitleninceye kadar yaralıyı hareket ettirmemeye çalışın. Mutlaka hareket ettirmeniz gerekiyorsa dikkatli olun ve imkân varsa çevredekilerden yardım isteyin." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı)
En yakın üstteki ve alttaki eklemi destekleyin. Bu adım kırık ilk yardımının en teknik ilkesidir: yaralanmaya en yakın üstteki eklem ile en yakın alttaki eklemi ellerinizle destekleyerek yaralıya hareketsiz kalmasını söyleyin. Örnek: önkol kırığında dirsek (üst) ile el bileği (alt) desteklenir; kaval kemiği (tibia) kırığında diz (üst) ile ayak bileği (alt) desteklenir; uyluk kemiği (femur) kırığında kalça (üst) ile diz (alt) desteklenir. Bu ilke atel uygulamasında da geçerlidir: SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 152–157 atel uzunluğunu her uzuv için üst ve alt eklemi kapsayacak şekilde tanımlar [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Bandaj veya atel ile hareketsiz hale getirin. Türk Kızılay 2025 Cep Kitabı sayfa 40 verbatim komut şudur: "Yaralı kısmı bir bandaj veya atel ile hareketsiz hale getirin ve atel veya bandajın altındaki dolaşımı kontrol edin." [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları Hazır atel (tahta veya alüminyum) yoksa çevrede bulunan uzun tahta, dal parçası, cetvel, süpürge sapı, sandalye bacağı veya karton-rulo yapılmış dergi kullanılabilir. Atel altına yumuşak bir dolgu malzemesi (havlu, giysi) yerleştirin — cilt ile sert malzeme arasında basınç yarası oluşmasını önler.
Dolaşımı 10 dakikada bir kontrol edin. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 153 dirsek yaralanmalarında bu kuralı verbatim verir: "112 acil yardım ekibi gelinceye kadar yaralının ön kol, el bileği ve elini solukluk, soğukluk, morarma ve uyuşma yönünden 10 dakikada bir kontrol edin. Eğer solukluk, soğukluk, morarma ve uyuşma ortaya çıkarsa bandajları hafifçe gevşetin, düzelme olmaz ise sökün ve kolu destekleyin." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) Aynı kural tüm uzuv atellerinde geçerlidir; parmak ucu rengi, sıcaklığı, kapiller doluş süresi (baskıdan sonra normale dönme süresi) ve nabız izlenir.
Ağız yolundan yiyecek/içecek vermeyin. Türk Kızılay 2025 Cep Kitabı sayfa 40 net: "Yaralıya su dahil kesinlikle herhangi bir yiyecek veya içecek vermeyin." [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları Bunun iki gerekçesi vardır: (a) uyluk-leğen kırığında iç kanama nedeniyle şok gelişebilir; (b) olası cerrahi girişimin genel anestezi gereksinimi olabilir — dolu midede aspirasyon ölümcül bir komplikasyondur.
Yaralıyı sürekli gözlemleyin. 112 ekibi gelinceye kadar yaralının bilinç düzeyini, nefesini, cilt rengini ve nabzını izleyin. Bilinç kapalı ancak nefes almaya devam ediyorsa Türk Kızılay 2025 protokolü yaralıyı derlenme pozisyonuna (kurtarma, iyileşme, sabit yan yatış) getirmenizi belirtir; solunum durursa Temel Yaşam Desteği (Temel Yaşam Desteği, TYD) — göğüs basısı ve yapay solunum — başlatılır [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları. Temel Yaşam Desteği adım-adım rehberimiz protokolün tam versiyonunu içerir.
Açık kırıkta özel dikkat. Kırık ucun cilt yüzeyinden görüldüğü açık kırıklarda enfeksiyon riski çok yüksektir; T.C. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 147 ek adımlar sıralar: şiddetli kanama varsa doğrudan basıyla veya basınçlı bandaj uygulamasıyla kanamayı kontrol edin; kırık ucun üzerine bastırmayın — sadece yaranın çevresinden basınç uygulayın; yarayı temiz gazlı bez veya bandajla örtün; kırık kemiği geri itmeye çalışmayın [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı). Turnike son çare olarak yalnızca kontrolsüz masif kanamada uygulanır — ambulans beklerken hasta yakınları için rehberimiz bu tür kanamaların yönetimini genişletir.

Çıkığa Neden Dokunulmaz — Fizyolojik Gerekçe

Halkta en yaygın çıkık müdahalesi hatası "hemen yerine oturtayım" refleksidir. Bu refleksi bir cümlede dizginleyen kaynak vardır: SB Mayıs 2025 İlk Yardım Eğitim Kitabı Bölüm XII sayfa 148: "Yerinden çıkmış bir eklemi hareket ettirmeye veya yerine oturtmaya çalışmayın. Hareket etmek eklem ve çevresindeki kaslara, bağlara, sinirlere veya kan damarlarına zarar verebilir." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) Fizyolojik olarak dört ayrı zarar hattı vardır:

Damar yaralanması. Omuz, dirsek ve kalça çıkıklarında büyük atardamarlar ve toplardamarlar eklem yakınında seyreder; yerine oturtma denemesi bu damarlarda yırtılma, tromboz veya kompresyon yapabilir. Ekstremite kanlanması saatler içinde bozulursa amputasyon riski doğar.
Sinir yaralanması. Omuz çıkığında aksiller sinir, dirsek çıkığında ulnar sinir, kalça çıkığında siyatik sinir eklemden hemen komşu geçer. Yanlış manevra bu sinirlerin gerilmesine veya sıkışmasına yol açabilir; sonuç uzun süreli veya kalıcı motor-duyu kaybıdır. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 148 doğrudan şu uyarıyı verir: "omurgadaki çıkıklar omuriliğe, omuz veya kalça çıkıkları ise uzuvları besleyen büyük sinirlere zarar verebilir ve bu durum felç ile sonuçlanabilir." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı)
Kırık oluşturma. Yerine oturtma denemesi eklem yüzeyi çevresinde stresli kuvvet yaratır; osteoporotik ya da genç kemikte bile ek kırık oluşturabilir. Sonuçta hastane müdahalesi karmaşıklaşır, cerrahi endikasyon doğar.
Kapalı yaralanmayı açık yaralanmaya dönüştürme. Cilt sağlam çıkığa dıştan uygulanan bükme kuvveti kırık ucunun cildi delmesine yol açabilir; artık masada temiz bir çıkık redüksiyonu değil, enfeksiyon riski taşıyan bir açık kırık cerrahisi vardır.

Doğru pratik. Eklemi bulunduğu pozisyonda sabit tutun. Rahatlaması için altına yumuşak dolgu (yastık, katlanmış giysi) yerleştirebilirsiniz. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 149 çıkıkta buz uygulamasına izin verir: "Buz uygulaması yapılabilir. Buzu bir bez veya havluya sararak yaralanma bölgesine uygulayın. Buzu doğrudan cilde temas ettirmeyin. Buz uygulamaya 20 dakikadan fazla devam etmeyin." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) Ağrı için parasetamol tercih edilir; aspirin gibi antiplatelet ilaçlar olası cerrahi öncesinde kanama artırıcıdır. 112 gelinceye kadar yaralının yanında kalın ve bilinç durumunu izleyin.

Yapılmaması Gerekenler — Türk Halkında En Yaygın 8 Hata

Aşağıdaki sekiz madde Türk Kızılay 2025 ve SB Mayıs 2025 protokollerinin doğrudan uyardığı yaygın yanlışlardır [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları[2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı):

Kırığı düzeltmeye çalışmak. Türk Kızılay 2025 Cep Kitabı sayfa 38 açık uyarı: "Kırık bölgesinde bir şekil bozukluğu veya yerinden çıkmış gibi bir görünüm varsa bunu düzeltmeye çalışmayın. Bu yaralanmayı daha da kötüleştirebilir ve çok şiddetli ağrıya neden olur." [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları Doğru: bulunduğu pozisyonda destekle.
Çıkığı yerine oturtmaya çalışmak. Yukarıda dört zarar hattıyla açıklandı — damar-sinir yırtılması, kırık oluşturma, kapalı yaralanmayı açığa dönüştürme.
Yaralıyı hareket ettirmek/oturtmak. Uyluk-leğen kırığında oturur pozisyon kırık uçlarını hareket ettirebilir; iç kanama artabilir. Yaralıyı olduğu yerde bırakın. Ancak trafik kazasında ikinci araç çarpma riski, yangın alanında düşme riski gibi ek tehlike varsa dikkatlice hareket ettirilir — bu istisnadır, kural değildir.
Yaralanan bölgeyi masajlamak veya sıcak uygulamak. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 150 zorlanma ve burkulmada verbatim yasak: "Yaralanma yerine masaj yapmayın. Yaralanma yerine sıcak uygulama yapmayın." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) Her ikisi de damar genişlemesi ve kanama artışı yapar.
Buzu doğrudan cilde uygulamak veya 20 dakikadan uzun tutmak. Doğrudan cilt teması soğuk yanığı (frostbite tarzı) yapar; uzun süre uygulama vazokonstriksiyon nedeniyle yumuşak doku iskemisine yol açar. Doğru: bez veya havluya sarılı buz, en fazla 20 dakika [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Yaralıya su, çay, ağrı kesici ilaç vermek. Su dahil ağızdan alım olası cerrahi öncesinde aspirasyon riskidir. Ağrı kesici olarak aspirin (asetilsalisilik asit) verilmez — antiplatelet etkisi kanamayı artırır; parasetamol tercih edilir ve ancak hasta bilinci açık ve mide-yiyecek riski yoksa. Aspirin, klopidogrel, varfarin, apiksaban, rivaroksaban, dabigatran gibi ilaçları kullanan hasta bunları kesinlikle kendiliğinden kesmemeli; karar hekime aittir.
Açık kırık ucunu ele almak veya geri itmek. Kırık ucun cilt yüzeyinden görüldüğü durumda kirli parmak/malzeme temasıyla enfeksiyon başlar; hastanede osteomyelit (kemik iltihabı) riski doğar. Doğru: temiz gazlı bez veya bandajla üzerini örtün, geri itmeye çalışmayın, kanamayı yaranın çevresinden bası ile kontrol edin.
"Yürüyor, kolunu kullanıyor, kırık değildir" varsayımı. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 145 çocuk kırığının özelliğini net verir: "çocuklarda kemikler esnektir ve bir dal gibi bölünebilir, bükülebilir veya çatlayabilir." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) Yeşil ağaç kırığı (greenstick) ve torus (buckle) kırıkları çocukta klinik olarak gizli kalabilir; sadece direkt röntgen tanı koyar. Aynı şekilde yaşlıda kalça çevresi ağrısı olan ve "hafif düşme" tarifleyen her hasta röntgenle değerlendirilmelidir — impakte femur boyun kırıkları başlangıçta ayak üzerine basmaya izin verebilir.

Uzuv Uzuv Atel Yöntemleri

SB Mayıs 2025 İlk Yardım Eğitim Kitabı Bölüm XII sayfa 152–157 her ana uzuv için doğrulanmış atel/askı yöntemini tanımlar [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı). Aşağıda pratik özet: çekirdek prensip her seferinde aynıdır — yaralanmanın en yakın üst ve alt eklemini kapsayan uzunlukta atel, yumuşak dolgu, dolaşım kontrolü.

Köprücük kemiği (klavikula) ve omuz. Etkilenen taraftaki kolu bir kol askısı ile destekleyin; düğüm yaralanma bölgesinden uzak olmalıdır. Kolu göğse sabitlemek için göğüs ve askı etrafına geniş, katlanmış bir bandaj bağlayın [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı). Bu askı-göğse-sabitleme sistemi omuz mafsalını korur ve nakil sırasında salınmayı önler.
Üst kol (humerus). Kol ile göğüs arasından üçgen bir bandajı kaydırın ve yaralı kolu askıya alın; bandaj kırık bölgesinin altında olmalıdır. Yaralı kol ile gövde arasına havlu gibi yumuşak dolgu malzemesi yerleştirin; daha sonra kolu ve dolgu malzemesini ikinci bir askı ile destekleyin [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Dirsek. Yaralı kolunu bükemiyorsa oturmasına yardım edin; havlu gibi dolgu malzemesi ile dirsek çevresi rahatlatılır; geniş kat bandajlar kullanarak kolu yaralı için en rahat pozisyonda sabitleyin; bandajları kırık bölgesinden uzak tutun. Ön kol, el bileği ve el 10 dakikada bir dolaşım açısından kontrol edilir [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Önkol (radius/ulna) ve bilek. Önkolu küçük bir havlu gibi yumuşak dolgu malzemesi ile sarın; kol ve göğüs arasından üçgen bandajı kaydırın ve yaralı kolu askıya alın; hastaneye ulaşma süresi uzayacaksa göğsün etrafına ve askıya geniş bir bandaj bağlayarak kolu sabitleyin [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
El ve parmak. Yaralıyı oturtun ve etkilenen bilek ve elini kaldırmasını isteyin. Yüzük, bileklik, saat gibi dolaşım bozukluğuna yol açabilecek takıları — el şişmeye başlamadan önce — çıkarın. Eli yumuşak, kabarık olmayan bir dolgu malzemesi ile sarın [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Leğen (pelvis) kemiği. Yaralının başı düz olacak şekilde sırtüstü uzanmasına yardımcı olun; bacaklarını düz tutun, daha rahat olacaksa dizlerini hafifçe bükecek şekilde dizlerinin arkasına yastık veya katlanmış bir giysi yerleştirebilirsiniz. Diz ve ayak bileklerindeki kemik çıkıntılarını yumuşak dolgu ile destekleyin; katlanmış üçgen bandajlarla bacakları hareketsiz hale getirin; ayakları ve ayak bileklerini dar bir bandajla, dizleri geniş bir bandajla sabitleyin [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı). Leğen kırığı iç kanama riski nedeniyle 112 için yüksek öncelikli çağrıdır.
Kalça ve uyluk (femur). Uzun ve zor nakil beklenen durumda tespit için koltuk altından ayağa kadar uzanan sağlam bir çift tahta veya sopa kullanılabilir; tespit malzemesini yaralı taraftan uygulayın; yaralının bacaklarının arasını ve tespit malzemesi ile vücudu arasındaki boşluğu havlu gibi yumuşak dolgu ile doldurun; en son ayakları birbirine bağlayın; kırık bölgesine bandaj uygulamayın; yaralı tamamen hareketsiz hale getirildikten sonra sedyeye alarak taşıyın. Tespit sırası: ayaklar, göğüs, leğen kemiği, dizler, kırık bölgesinin üstü, kırık bölgesinin altı ve bir ilave nokta [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Bacak (tibia/fibula). Yaralı bacağı yaralanmamış bacağın yanına getirin ve her iki bacağı birlikte tespit edin; bacaklar arasındaki boşluğu yumuşak dolgu ile doldurun; sırayla ayak ve ayak bileği, dizler, kırık bölgesinin üstü ve altı geniş katlamalı bandajlar ile tespit edilir [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Diz. Yaralıyı zeminden izole etmek için tercihen battaniyeye uzanmasına yardımcı olun; yastıklar veya katlanabilir yumuşak malzeme yaralı dizin altına yerleştirilir; en rahat pozisyonda sabitlenir [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Ayak bileği. Ayak bileğini rahatlatacak şekilde destek uygulayın; bandaj ile sarın; bandajın üzerinden soğuk kompres uygulaması yapın ancak 20 dakikadan uzun süre tutmayın; yaralı uzvu kaldırın ve destekleyin [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı). Bu SB önerisi burkulmaya odaklıdır ancak kırık şüphesinde de kaldırma + soğuk uygulama süreyi kısaltmadan uygulanır ve 112 aranır.

Atel malzemesi olarak günlük ev eşyalarından karton-rulo dergi, süpürge sapı, katlanmış katalog, cetvel, sandalye bacağı, kayak sopası kullanılabilir; kritik olan sertlik ve doğru uzunluktur. Alüminyum ve tahta hazır ateller taşınabilir çantalarda bulundurulur — acil durum çantası içeriği rehberimizde atel önerisi listede yer alır.

Çocukta Kırık — Bilinen Yaygın Örüntüler

Türkiye'de çocuk kırığı verisi Gazi Üniversitesi'nden gelir. Dönmez ve arkadaşlarının 2019–2024 arasında değerlendirdiği n=278 metakarp/metatars kırığı serisi kırılan yer, mekanizma ve mekan hakkında berrak bir tablo verir [5]Kaynak: Pediatric metacarpal and metatarsal fracture in pediatric emergency department — European Journal of Trauma and Emergency Surgery 2026;52(1); Dönmez E, Arslan A, Guleryuz OD, Caglar AA — Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Acil, Ankara. PMID 41801445, DOI 10.1007/s00068-026-03080-0:

En sık kırık yeri. 5. metakarp (el) ve 5. metatars (ayak) — "boksör kırığı" olarak bilinen 5. metakarp yumruk-vurma kaynaklıdır ve ergenlerde daha sık görülür; 5. metatars (Jones kırığı bölgesi) top sporları ve motor tekerlek ezme kaynaklıdır.
Yaş ve cinsiyet. 10–15 yaş erkek çocuk baskındır (%80,2). Bu grup İstanbul'da yaz aylarında bisiklet, kaykay, scooter, futbol ve basketbol aktivitesinin doruk yaptığı gruptur.
Mekan. Okul, bahçe, sokak, park en yaygın kaza mekanlarıdır. Yaz tatilinde okul-çocuk denetimi azaldıkça playground ve site içi park kazaları öne geçer.
5 yaş altı özel örüntü. 5 yaş altında motorlu-taşıt-tekerlek-ezme yaralanması (bir aracın ayak üzerinden geçmesi) belirgin biçimde daha sıktır. Yaz aylarında sokak-park otoparklarında dikkat kritiktir.
Çocuk kemiğinin özelliği. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 145 hatırlatır: "çocuklarda kemikler esnektir ve bir dal gibi bölünebilir, bükülebilir veya çatlayabilir." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) Bu nedenle yeşil ağaç (greenstick) ve torus (buckle) kırıkları klinik olarak gizli olabilir; şişlik, hassasiyet ve uzvun kullanılmaması varsa "yürümüyor / kolunu kullanmıyor" tek başına yeterli bulgu — röntgen için hastaneye başvurmak gerekir.

Çocuğa atel uygulaması pratik notları: çocuğu ebeveynin kucağına oturtun veya ebeveynin göğsüne yaslanmış pozisyonda tutun; sakinleştirmek için sevdiği bir çizgi filmi telefondan açın veya hikâye anlatın; ebeveyn kendi elleriyle yaralı uzvu destekler — çocuk kendi tutamaz. Kanama ve dolaşım kontrolü aynı biçimde 10 dakikada bir yapılır. Kanama, morarma, şişlik hızlı ilerliyorsa veya çocuk uyanamıyorsa 112 hemen aranır. Çocuk acil belirtileri ebeveyn rehberimiz düşme sonrası genel değerlendirme adımlarını genişletir.

Yaşlıda Kırık — Kalça Kırığı ve Zaman Baskısı

65 yaş üstü Türkiye popülasyonu için kalça kırığı ortopedi acilinin en ağır tablosudur. Türkiye çok merkezli veriler mortalitenin gerçek yükünü açar:

Kizilkurt ve arkadaşlarının 2025 yılında yayımladığı İstanbul Üniversitesi Çapa Tıp Fakültesi randomize kontrollü çalışması (n=220, 65+ yaş kalça kırığı cerrahisi): kontrol grubu 12 aylık mortalite %42,9 — yani her 100 yaşlı hastanın 43'ü bir yıl içinde kaybediliyor [6]Kaynak: The Effect of Preoperative Intravenous Iron Supplementation on Mortality and Blood Transfusion Requirements in Elderly Patients Undergoing Hip Fracture Surgery — Journal of Clinical Medicine 2025;14(13):4713; Kizilkurt T, Ozkaya M, Balli M, Demirel M, Asik M — İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Ortopedi ve Travmatoloji, Çapa. PMID 40649087, DOI 10.3390/jcm14134713.
Gonul ve arkadaşlarının 2023 yılında yayımladığı Erzurum Atatürk Üniversitesi serisi (n=120, ortalama yaş 79,71): 30 günlük mortalite %16,7; her 1 saatlik cerrahi gecikme mortalite olasılığını OR 1,066 kat artırdı; malnütrisyon bağımsız risk faktörüydü ve mortalite olasılığını 4,166 kat yükseltti [7]Kaynak: Mortality-Related Risk Factors in Geriatric Patients with Hip Fracture — Annals of Geriatric Medicine and Research 2023;27(2):126–133; Gonul R, Tasar PT, Tuncer K, Karasahin O, Binici DN, Sevinc C, Turgut M, Sahin S — Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi Ortopedi Servisi, Erzurum. PMID 37100436, DOI 10.4235/agmr.23.0010.
Gök ve arkadaşlarının 2026 yılında yayımladığı çok merkezli seri (n=885, İstanbul Medipol Pendik+Çamlıca, Balıkesir Atatürk Şehir, İzmir SBÜ): hemiartroplasti grubu 5 yıllık kümülatif mortalite %68,1, osteosentez grubu %58,5; ve kalça kırıklarının %90'ından fazlası 50 yaş ve üzerinde görülüyor [8]Kaynak: Age-stratified mortality after hip fracture surgery: A retrospective cohort study comparing hemiarthroplasty and osteosynthesis — Ulusal Travma ve Acil Cerrahi Dergisi 2026;32(6):735–744; Gök M, Koçoğlu T, Işık F, Bozdemir A, Çetin O, Kayali C — Balıkesir Atatürk Şehir Hastanesi + İstanbul Medipol Üniversitesi Pendik + Çamlıca Hastanesi + İzmir SBÜ Tıp Fakültesi. PMID 42261865, DOI 10.14744/tjtes.2026.38852.

Bu rakamlar üç kritik operasyonel sonuç doğurur:

Hızlı ve doğru nakil bir tedavi değişkenidir. Erzurum verisi "her saatin sayıldığını" ampirik olarak gösterir — evde beklemek, doğru sabitleme yapmadan kendi araçla götürmek, uygun olmayan pozisyonda taşımak cerrahi zamanlamayı geciktirebilir ve mortaliteyi artırabilir. 112 SKKM koordinasyonu hem doğru ekipmanı hem doğru hastane seçimini garanti eder.
Yaşlıda "hafif düşme" diye bir şey yoktur. WHO düşme faktör bülteni 60 yaş üstü grubu en yüksek fatal düşme oranıyla işaretler [10]Kaynak: Falls (Fact Sheet, 26 April 2021) — World Health Organization (Dünya Sağlık Örgütü, WHO). Düşme sonrası kalça çevresi ağrısı, uzuv kısalığı, ayak dış rotasyonu, ayağa basamama tabloları röntgen için mutlaka hastaneye başvurulmasını gerektirir. İmpakte femur boyun kırıkları başlangıçta minimal ağrı ile prezente olabilir; klasik "ben biraz düştüm, hafif çürüdüm" tarifiyle acile başvurmayan yaşlı hastalar 24–48 saat sonra karmaşıklaşmış tabloyla gelir.
Antikoagülan hasta özel dikkat. Aspirin, klopidogrel, apiksaban, rivaroksaban, dabigatran, varfarin kullanan yaşlı hastada düşme sonrası kırık şüphesi 112 için erken çağrı sebebidir — hem kırık cerrahisi öncesi antikoagülan yönetimi hem de gizli iç kanama (özellikle intrakraniyal ve retroperitoneal) riski karmaşık planlama gerektirir. İlaç asla kendiliğinden kesilmez; karar hastane hekimine aittir.

Yaşlıda ev içi düşme önleme pratikleri: halıları sabitleme veya kaldırma, banyo tutamak, gece koridor aydınlatması, banyo-mutfak zeminlerinde kaymayan altlık, ayakkabı-terlik non-slip taban, D vitamini ve kalsiyum desteği (hekim önerisiyle), denge egzersizi (tai chi, yürüyüş), osteoporoz tarama (DEXA) ve tedavi.

Yaz Aylarında Kırık Örüntüsü: Spor, Playground, Trafik

Türkiye yaz sezonu (haziran-eylül) ortopedi acillerinde belirgin bir yükleme yaratır. Örüntü çok bileşenlidir:

Çocuk playground ve bisiklet kazaları. Gazi 2026 serisi metakarp kırığını okul-bahçe-sokak-park ortamlarıyla bağımsız ilişkili buldu [5]Kaynak: Pediatric metacarpal and metatarsal fracture in pediatric emergency department — European Journal of Trauma and Emergency Surgery 2026;52(1); Dönmez E, Arslan A, Guleryuz OD, Caglar AA — Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Acil, Ankara. PMID 41801445, DOI 10.1007/s00068-026-03080-0. Yaz tatilinde çocuk açık alanda daha çok saat geçirir; ağaç-çit-oyun yapısı üzerinden düşme, bisiklet dengesizliği, kaykay yaralanması sıklaşır. Kask, dizlik, dirseklik ve bilek koruma zorunludur; bir cover-up cümlesi: "kask taktığı gün olan düşmede kafa değil el kırılır — bu ideal sonuçtur."
Ergen ve genç yetişkin spor yaralanmaları. Futbol, basketbol, güreş, kayak-su, dalış, akrobasi doruk sezonlarındadır. Ayak bileği burkulması ve buna eşlik eden fibula distal kırığı sık görülür; SB Mayıs 2025 ayak bileği ateli protokolü sport-medicine acildeki bir standarttır [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Trafik kazaları. Motosiklet ve elektrikli scooter kullanımı yaz aylarında artar; kask kullanmayan sürücüde vertex-boyun-omurga travması, kolarak dinleme kırıkları, dirsek-el bileği açık kırıkları sıktır. Boyun-omurga şüphesinde SB Mayıs 2025 Bölüm XII yaralıyı bulduğu pozisyonda sabit tutmak ve baş-boynu manuel olarak stabilize etmek gerektiğini belirtir [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı); kışın trafik kazalarında ilk 10 dakika rehberimiz yaz aylarında da geçerli çekirdek protokolü içerir.
Yaşlıda banyo-mutfak-havuz kenarı düşmesi. Islak zemin, çıplak ayak, yorgunluk kombinasyonu kalça kırığı için verimli bir zemin oluşturur. Balkon çiçek sulaması sırasında zeminin ıslanması, banyo çıkışında halı kaymamışsa yatağa geri gitmek için terlikle koşma tipik senaryolardır.
İş kazaları — inşaat, tarım, sanayi. Yaz sezonunda inşaat şantiye çalışması ve tarım hasadı doruğa çıkar; iskele düşmesi, alet-uzuv sıkışması, tarım makinesi ezmesi açık kırık ve çoklu travma nedenleridir.

Bu örüntüleri bilmek 112 çağrısında SKKM operatörüne verilecek doğru bilgiyi netleştirir: "10 yaşında çocuk, parkta bisikletten düştü, sol önkolu şekli bozuk, uyanık, kanaması yok" — bu net cümle operatörün doğru ekip tipini seçmesini kolaylaştırır. Ambulans çağrı ve vaka bildirim süreci rehberimiz çağrıda söylenecek bilgileri madde madde toplar.

İstanbul Ortopedi Nöbet Zinciri

Kırık ve çıkık sevkinde İstanbul'da 24 saat ortopedi ve travmatoloji nöbeti tutan başlıca üçüncü basamak merkezler arasında Kartal Dr. Lütfi Kırdar Şehir Hastanesi (Anadolu Yakası), Başakşehir Çam ve Sakura Şehir Hastanesi (Avrupa Yakası), İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Cerrahpaşa Tıp Fakültesi, İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi (Çapa), Şişli Hamidiye Etfal Eğitim ve Araştırma Hastanesi ve İstanbul Üniversitesi Çapa Ortopedi Anabilim Dalı bulunur. Merkez seçimi hastanın yaşına, çoklu travma varlığına, kanama tablosuna, önceden bilinen hastalıklarına ve olay yerine uzaklığa göre 112 Sağlık Komuta Kontrol Merkezi (SKKM) tarafından koordine edilir; olay yerindeki kişinin merkez seçmesi gerekmez. Yaralanma pediyatrik ise Cerrahpaşa Pediatri, Marmara Üniversitesi Pendik Pediatri, İstanbul Üniversitesi Çapa Pediatri Servisleri koordineli çalışır; kalça kırığı gibi geriatrik olgularda ortopedi + geriatri + anesteziyoloji birlikte değerlendirir. Şehirlerarası nakil gereksiniminde hastaneler arası hasta transferi rehberimiz tam süreci içerir.

Kanama, Şok, Bilinç Kaybı Birlikte Olduğunda

Yaralanma yalnız gelmez. Uyluk kemiği (femur) kırığında olay yerinde görünmeyen ancak 1–2 litreye ulaşabilen iç kanama; leğen kemiği (pelvis) kırığında retroperitoneal (karın arkası) 3–4 litreye ulaşabilen kanama; kaburga kırığında akciğer parankim yaralanması ve hemotoraks; kafa kırığında intrakraniyal kanama olası ek tablolardır. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 146 uyluk-leğen kırığında şok belirtilerini özellikle işaretler [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı). Şok belirtileri: soluk-solgun cilt, terli ve soğuk cilt, hızlı ve zayıf nabız, hızlı ve yüzeysel nefes, tansiyon düşüklüğü, susama, huzursuzluk, bilinç bulanıklığı, geç dönemde şuur kaybı.

Bu tabloda yapılacaklar:

112'yi hemen arayın; olayın çoklu travma olduğunu, şok belirtilerinin başladığını açıkça bildirin — bu bilgi SKKM'nin hem hekimli ambulans hem yakın travma merkezi koordinasyonunu tetikler.
Hastayı düz yatırın; bacaklarını 20–30 cm kaldırın (aktif kanama var ve boyun-omurga travması yoksa).
Sıcak tutun; battaniye veya ceket ile örtün — hipotermi kanamayı ve şoku ağırlaştırır.
Ağız yolundan hiçbir şey vermeyin; su, çay, ağrı kesici — hiçbiri.
Görünür dış kanamayı doğrudan bası ile kontrol edin; masif ekstremite kanamasında turnike son çare olarak uygulanabilir.
Bilinç kapalı ancak nefes alıyorsa ve boyun-omurga şüphesi yoksa derlenme (kurtarma, iyileşme, sabit yan yatış) pozisyonuna alın [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları; solunum durursa Temel Yaşam Desteği başlatın.

Göğüs travmasında sternum (iman tahtası) kırığı sık görülür — Konya Selçuk Üniversitesi'nde Kara ve arkadaşlarının 10 yıllık serisinde künt göğüs travması olgularının %8,2'sinde sternum kırığı saptandı ve ek yaralanma eşliğinde mortalite izole olgudakinin 6 katına (izole %1,1 → komplike %6,6) çıktı [9]Kaynak: Sternal Fractures in Blunt Chest Trauma: Retrospective Analysis of 330 Cases — Journal of the College of Physicians and Surgeons Pakistan 2022;32(6):799–803; Kara H, Bayir A, Degirmenci S, Yildiran H, Kafali ME, Ak A — Selçuk Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp + Bilecik EAH + Selçuk Üniversitesi Göğüs Cerrahisi, Konya. PMID 35686415, DOI 10.29271/jcpsp.2022.06.799. Bu nedenle direksiyon-emniyet kemeri darbesi, futbol topu çarpışması, göğse düşme gibi mekanizmalarda gözle görülür deformite olmasa bile 112 aranmalı ve hastane değerlendirmesi yapılmalıdır.

Nakil ve Sonraki 24 Saat

Yaralı ambulansla hastaneye ulaştıktan sonra süreç şöyle işler: acil servis triyajı; fizik muayene ve nörovasküler değerlendirme; direkt röntgen (iki plan) — gerektiğinde bilgisayarlı tomografi (Computed Tomography, CT) veya Manyetik Rezonans Görüntüleme (MR); tam kan sayımı ve koagülasyon paneli (antikoagülan hastada ek testler); ortopedi konsültasyonu; kesin tedavi seçimi (alçı, atel, cerrahi). Kalça kırığında Türkiye kılavuz standardı ve uluslararası kılavuzlar erken cerrahi (ilk 48 saat) önerir; Erzurum verisi bu zaman baskısını "her 1 saatlik gecikme mortaliteyi artırıyor" biçiminde ampirik olarak destekler [7]Kaynak: Mortality-Related Risk Factors in Geriatric Patients with Hip Fracture — Annals of Geriatric Medicine and Research 2023;27(2):126–133; Gonul R, Tasar PT, Tuncer K, Karasahin O, Binici DN, Sevinc C, Turgut M, Sahin S — Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi Ortopedi Servisi, Erzurum. PMID 37100436, DOI 10.4235/agmr.23.0010.

Taburcu sonrası bakım kırığın tipine göre değişir: alçı ile immobilizasyon 4–8 hafta, cerrahi sonrası fizik tedavi 2–6 ay, kalça protezi sonrası rehabilitasyon 3–6 ay sürebilir. Bu dönemde Nova Ambulans gibi özel nakil hizmetleri planlı ambulans + tekerlekli sandalye + refakatçi paketleriyle poliklinik kontrol, fizik tedavi seansı ve ev-hastane gidiş-gelişleri için sabit fiyatlı hizmet sunar. Doktor muayene sonrası ambulans nakli rehberimiz hangi durumların özel nakil gerektirdiğini örneklerle açıklar.

Nova Ambulans Kırık ve Travma Nakli — 7/24 Yardımınıza Hazırız

Kırık ve çıkıklı hastalarda doğru pozisyon, doğru immobilizasyon ve doğru merkez seçimi mortalite ile morbiditeyi doğrudan etkiler — İstanbul Üniversitesi Çapa ile Atatürk Üniversitesi Erzurum verileri bu ilkeyi rakamla gösterir [6]Kaynak: The Effect of Preoperative Intravenous Iron Supplementation on Mortality and Blood Transfusion Requirements in Elderly Patients Undergoing Hip Fracture Surgery — Journal of Clinical Medicine 2025;14(13):4713; Kizilkurt T, Ozkaya M, Balli M, Demirel M, Asik M — İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Ortopedi ve Travmatoloji, Çapa. PMID 40649087, DOI 10.3390/jcm14134713[7]Kaynak: Mortality-Related Risk Factors in Geriatric Patients with Hip Fracture — Annals of Geriatric Medicine and Research 2023;27(2):126–133; Gonul R, Tasar PT, Tuncer K, Karasahin O, Binici DN, Sevinc C, Turgut M, Sahin S — Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi Ortopedi Servisi, Erzurum. PMID 37100436, DOI 10.4235/agmr.23.0010. Nova Ambulans, İstanbul'un 39 ilçesinde 7/24 hasta nakli ve travma nakli hizmeti sunar. Kalça ve uyluk kırıklarında vakum sedye, spinal board, servikal kolar ve alüminyum atel setleriyle Kartal Dr. Lütfi Kırdar Şehir Hastanesi, Başakşehir Çam ve Sakura Şehir Hastanesi, İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa ve Çapa Tıp Fakülteleri arasındaki üçüncü basamak ortopedi nöbet zincirini planlarız; çocuk el-ayak kırıklarında pediyatrik ortopedi merkezleriyle koordinasyon sağlarız; taburcu sonrası ev-hastane, fizik tedavi ve poliklinik kontrol nakillerinde tekerlekli sandalye + refakatçi paketiyle 0850 244 24 12 hattımızdan sabit fiyatlı planlama yaparız. Ekiplerimiz T.C. Sağlık Bakanlığı Ambulanslar ve Acil Sağlık Araçları ile Ambulans Hizmetleri Yönetmeliği kapsamında sertifikalı Ambulans ve Acil Bakım Teknikeri (Ambulans ve Acil Bakım Teknikeri, AABT) ile Acil Tıp Teknisyeni (Acil Tıp Teknisyeni, ATT) kadrosundan oluşur; nakil sırasında baş-boyun stabilizasyonu, dolaşım kontrolü, ağrı monitörizasyonu ve hava yolu koruması eksiksiz uygulanır.

Acil Durumda Hızlı Destek

İstanbul genelinde 7/24 acil ambulans hizmeti. Hızlı müdahale, tam donanımlı ekip.

Hemen Arayın: (0216) 339 00 39 WhatsApp Acil Ambulans Hizmetini İnceleyin

Ortalama yanıt süresi: 15 saniye

İlgili Yazılar

Eğitim

Astım Krizinde İlk Yardım: Olay Yerindeki Kişi İçin Adım Adım Kararlar ve 112 Zinciri

Erişkinde astım atağında olay yerindeki kişinin ilk beş dakikada izlemesi gereken adımlar — T.C. Sağlık Bakanlığı Mayıs 2025 İlk Yardım Eğitim Kitabı'nın "ilaçtan sonra 5 dakika kuralı", Küresel Astım Girişimi (Global Initiative for Asthma, GINA) 2025 özet kılavuzunun hafif/orta/şiddetli/yaşamı tehdit eden sınıflaması, kurtarıcı inhalerin doğru kullanımı, aracı tüp (spacer) seçimi, çocuk-gebe-yaşlı farkları ve İstanbul tetikleyicileri.

Eğitim

Kışın Trafik Kazaları, Düşmeler ve Hipotermide İlk 10 Dakika

Kışın buzlanma, kar yağışı ve düşük sıcaklıklarda trafik kazaları, düşmeler ve hipotermi için olay yeri güvenliği, doğru ilk yardım ve ambulans çağırma rehberi.

Eğitim

Kışın Evde Yanık Kazaları ve İlk Yardım Adımları

Kış aylarında artan soba, ısıtıcı ve sıcak su yanıklarında ilk yardım nasıl yapılır? Yanık dereceleri ve ne zaman ambulans çağrılmalı?

Kaynaklar

İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42)
Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları ↗
İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157)
T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) ↗
İlk Yardım Eğitim Sunumları — Modül 11. Kırık, Çıkık ve Burkulmalarda İlkyardım (Son Güncelleme: 22 Nisan 2025)
T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü ↗
Ölüm ve Ölüm Nedeni İstatistikleri, 2024 — Haber Bülteni 54195
T.C. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ↗
Pediatric metacarpal and metatarsal fracture in pediatric emergency department
European Journal of Trauma and Emergency Surgery 2026;52(1); Dönmez E, Arslan A, Guleryuz OD, Caglar AA — Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Acil, Ankara. PMID 41801445, DOI 10.1007/s00068-026-03080-0 ↗
The Effect of Preoperative Intravenous Iron Supplementation on Mortality and Blood Transfusion Requirements in Elderly Patients Undergoing Hip Fracture Surgery
Journal of Clinical Medicine 2025;14(13):4713; Kizilkurt T, Ozkaya M, Balli M, Demirel M, Asik M — İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Ortopedi ve Travmatoloji, Çapa. PMID 40649087, DOI 10.3390/jcm14134713 ↗
Mortality-Related Risk Factors in Geriatric Patients with Hip Fracture
Annals of Geriatric Medicine and Research 2023;27(2):126–133; Gonul R, Tasar PT, Tuncer K, Karasahin O, Binici DN, Sevinc C, Turgut M, Sahin S — Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi Ortopedi Servisi, Erzurum. PMID 37100436, DOI 10.4235/agmr.23.0010 ↗
Age-stratified mortality after hip fracture surgery: A retrospective cohort study comparing hemiarthroplasty and osteosynthesis
Ulusal Travma ve Acil Cerrahi Dergisi 2026;32(6):735–744; Gök M, Koçoğlu T, Işık F, Bozdemir A, Çetin O, Kayali C — Balıkesir Atatürk Şehir Hastanesi + İstanbul Medipol Üniversitesi Pendik + Çamlıca Hastanesi + İzmir SBÜ Tıp Fakültesi. PMID 42261865, DOI 10.14744/tjtes.2026.38852 ↗
Sternal Fractures in Blunt Chest Trauma: Retrospective Analysis of 330 Cases
Journal of the College of Physicians and Surgeons Pakistan 2022;32(6):799–803; Kara H, Bayir A, Degirmenci S, Yildiran H, Kafali ME, Ak A — Selçuk Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp + Bilecik EAH + Selçuk Üniversitesi Göğüs Cerrahisi, Konya. PMID 35686415, DOI 10.29271/jcpsp.2022.06.799 ↗
Falls (Fact Sheet, 26 April 2021)
World Health Organization (Dünya Sağlık Örgütü, WHO) ↗

Nova Ambulans Sağlık Kurulu

Acil tıp hekimleri, paramedikler ve klinik koordinatörlerden oluşan içerik kurulumuz tarafından dönem dönem incelenir.

Ekibi Tanı

Popüler Ambulans Konu Kümeleri

İlginizi çekebilir

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve profesyonel tıbbi değerlendirmenin yerine geçmez. Acil durumda 112’yi veya 0216 339 00 39’u arayın.

Hızlı Özet

Doğru sıra: **kırığı düzeltmeye çalışmayın**, hastayı hareket ettirmeyin, en yakın **üstteki ve alttaki eklemi** ellerinizle destekleyin, atel veya bandajla hareketsiz hale getirin, atelin altındaki dolaşımı 10 dakikada bir kontrol edin. Bu sıra Türk Kızılay 2025 İlk Yardım Cep Kitabı sayfa 38–40 ve T.C. Sağlık Bakanlığı Mayıs 2025 İlk Yardım Eğitim Kitabı Bölüm XII sayfa 145–147 ile verbatim aynıdır.
Türk Kızılay 2025 protokolü net: **"Bir kemiğin kırılıp kırılmadığından emin değilseniz kırık kabul edin."** Çıkık ile kapalı kırığı ayırt etmek olay yerinde güvenli değildir; şüphe varsa yaralanma kırık gibi ele alınır. T.C. SB Mayıs 2025 Bölüm XII aynı kuralı doğrudan tekrarlar: **"Çıkığı, kapalı bir kırıktan ayırt etmek zordur. Bu yüzden herhangi bir şüphe varsa, yaralanma kırık olarak kabul edilmelidir."**
Yerinden çıkmış eklemi asla yerine oturtmaya çalışmayın. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 148'in gerekçesi net: **"Hareket etmek eklem ve çevresindeki kaslara, bağlara, sinirlere veya kan damarlarına zarar verebilir."** Bu tek cümle Türkiye'de en sık görülen ev-müdahale hatasının fizyolojik izahıdır.
112 baskı süresini beklemeden hemen aranır: açık kırık, uyluk veya leğen kemiği kırığı, çıkık, çoklu travma, şok belirtileri, bilinç kaybı, antikoagülan/antiplatelet ilaç kullanan hasta, kanama bozukluğu olan hasta. Erzurum Atatürk Üniversitesi Hastanesi'nde Gonul ve arkadaşlarının 65 yaş üstü kalça kırığı n=120 kohortunda **her 1 saatlik cerrahi gecikme mortaliteyi OR 1,066** artırdı; yani sadece nakil zamanı bile bir tedavi değişkenidir.
Türkiye çocuk verisi bilmeye değer: Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Acil'de Dönmez ve arkadaşlarının 2019–2024 arasında değerlendirdiği n=278 metakarp/metatars kırığı kohortunda **düşme en sık mekanizmaydı**, 10–15 yaş erkek çocuk baskındı (%80,2), okul-bahçe-park en yaygın kaza yeriydi. Yaz aylarında bisiklet-kaykay-oyun sıklığı arttıkça aile ilk yardım bilgisi de aynı oranda kritikleşir.

Hızlı Cevap

Türkiye ve Dünya Tablosu: Kırık Ne Kadar Sık, Ne Kadar Ciddi?

Kırık, Çıkık, Burkulma, Zorlanma: Nedir, Nasıl Ayrılır?

Kırık. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 145 verbatim tanımı: "Bir kemikte meydana gelen kırılma veya çatlamaya kırık adı verilir." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) SB Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü'nün 22 Nisan 2025 tarihinde güncellenmiş resmî ilkyardım müfredatının 11. modülü doğrudan bu konuya ayrılmıştır ve İlkyardım Yönetmeliği kapsamında sertifikalı ilk yardımcı için zorunlu içeriktir [3]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Sunumları — Modül 11. Kırık, Çıkık ve Burkulmalarda İlkyardım (Son Güncelleme: 22 Nisan 2025) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Kırıklar üç mekanik yoldan oluşur — doğrudan kuvvet (bir darbenin uygulandığı yerden kırık), dolaylı kuvvet (kuvvetin uygulandığı noktanın uzağındaki bir kemikte kırık; örneğin yüksekten topuk üzerine düşen kişide omurga kırığı) ve kas kuvveti (şiddetli öksürükte kaburga kırığı gibi nadir bir mekanizma) [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı). İki temel sınıf vardır: kapalı (cilt sağlam, kemik uçları görünmez) ve açık (cilt sağlam değil, kemik veya parçaları görülebilir; enfeksiyon riski yüksek). Karmaşık (komplike) kırık; kemik birden fazla parçaya ayrıldığında, yumuşak dokular veya hayati organlar hasar gördüğünde, tek bir kemiğin birkaç yerinde kırık olduğunda veya kırığın oluşturduğu eklemde çıkık eşlik ettiğinde tanımlanır [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Çıkık. Türk Kızılay 2025 Cep Kitabı sayfa 42 ve SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 148 aynı tanımı verir: "Eklemi oluşturan kemiklerin yer değiştirmesi nedeni ile eklem yüzeylerinin artık birbirleri ile temas etmeyecek şekilde tamamen bozulmasıdır." [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları[2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) Çıkığın en sık nedenleri düşme, trafik kazası ve yüksek hızlı sportif çarpışmalardır; bir kemik yerinden çıktığında o eklem genellikle işlev göremez.
Burkulma. Türk Kızılay 2025 Cep Kitabı: "Bir eklemin bağları veya eklemi çevreleyen dokularında meydana gelen yaralanmadır." [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları Ani bir dönme veya eklemin kıvrılmasına bağlı ortaya çıkar; ayak bileği burkulmaları en yaygın örneğidir. Şiddetli bir burkulma eklemdeki kemiklerin kırılmasına da yol açabilir — dolayısıyla burkulma ile kırık aynı olayda birlikte olabilir.
Zorlanma. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 149 tanımı: "Aşırı gerginlik veya kullanımdan kaynaklanan kas liflerindeki yaralanmadır." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) Ağır bir nesneyi kaldırırken yapılan ani hareket veya bükülme sonrası ortaya çıkar. Zorlanma kırıktan farklıdır — kemik veya eklem etkilenmez, kas lifi zedelenir.

Adım Adım Kırık ve Çıkık İlk Yardımı

Olay yerini güvenli hale getirin. Trafik kazasında, yangın alanında veya elektrik hattı yakınında müdahaleye başlamadan önce siz, yaralı ve çevredekiler için ortamı güvenli kılın. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 147 bu adımı ilk madde olarak listeler: "Olay yerinin siz, yaralı ve çevredekiler için güvenli olduğundan emin olun." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) Yaralıyı yalnızca ikinci bir tehlike (yanan araç, çöken bina) söz konusuysa dikkatlice hareket ettirin.
112'yi arayın veya arattırın. Yalnızsanız bağırın veya yardım çağırın ancak yaralıyı gözetimsiz bırakmayın. Olay yerindeki bir kişiden 112 Acil Sağlık Hizmetleri'ni aramasını isteyin; yardım isteyip istemediğinden emin olmak için o kişinin size geri dönmesini söyleyin. Adres, mağdurun yaşı, bilinç durumu, görünür yaralanma bölgesi ve olay mekanizması SKKM operatörünün doğru tim tipini (Ambulans ve Acil Bakım Teknikeri — Ambulans ve Acil Bakım Teknikeri, AABT — ile hekim ekibinden hangisinin gönderileceği) seçmesi için kritik bilgilerdir. Detaylı çağrı zinciri için ambulans çağrı ve vaka bildirim süreci rehberimizi okuyabilirsiniz.
Hijyen ve koruma önlemleri. Ellerinizi mümkünse su ve sabunla yıkayın; varsa alkol bazlı dezenfektan kullanın. Kendinizi korumak için eldiven giyin; eldiven mevcut değilse temiz bir plastik torba kullanabilirsiniz. Açık kırıkta yaralının kanıyla temastan kaçının.
Yaralıyı sakinleştirin ve hareket ettirmeyin. Panik nabzı yükseltir, kanamayı artırır ve — özellikle uyluk-leğen bölgesi kırıklarında — şoku hızlandırır. Yaralıya "başını hareket ettirme, sabit kal, ben yanındayım" komutu verin. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 147 kritik uyarı: "Kırık olan bölge sabitleninceye kadar yaralıyı hareket ettirmemeye çalışın. Mutlaka hareket ettirmeniz gerekiyorsa dikkatli olun ve imkân varsa çevredekilerden yardım isteyin." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı)
En yakın üstteki ve alttaki eklemi destekleyin. Bu adım kırık ilk yardımının en teknik ilkesidir: yaralanmaya en yakın üstteki eklem ile en yakın alttaki eklemi ellerinizle destekleyerek yaralıya hareketsiz kalmasını söyleyin. Örnek: önkol kırığında dirsek (üst) ile el bileği (alt) desteklenir; kaval kemiği (tibia) kırığında diz (üst) ile ayak bileği (alt) desteklenir; uyluk kemiği (femur) kırığında kalça (üst) ile diz (alt) desteklenir. Bu ilke atel uygulamasında da geçerlidir: SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 152–157 atel uzunluğunu her uzuv için üst ve alt eklemi kapsayacak şekilde tanımlar [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Bandaj veya atel ile hareketsiz hale getirin. Türk Kızılay 2025 Cep Kitabı sayfa 40 verbatim komut şudur: "Yaralı kısmı bir bandaj veya atel ile hareketsiz hale getirin ve atel veya bandajın altındaki dolaşımı kontrol edin." [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları Hazır atel (tahta veya alüminyum) yoksa çevrede bulunan uzun tahta, dal parçası, cetvel, süpürge sapı, sandalye bacağı veya karton-rulo yapılmış dergi kullanılabilir. Atel altına yumuşak bir dolgu malzemesi (havlu, giysi) yerleştirin — cilt ile sert malzeme arasında basınç yarası oluşmasını önler.
Dolaşımı 10 dakikada bir kontrol edin. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 153 dirsek yaralanmalarında bu kuralı verbatim verir: "112 acil yardım ekibi gelinceye kadar yaralının ön kol, el bileği ve elini solukluk, soğukluk, morarma ve uyuşma yönünden 10 dakikada bir kontrol edin. Eğer solukluk, soğukluk, morarma ve uyuşma ortaya çıkarsa bandajları hafifçe gevşetin, düzelme olmaz ise sökün ve kolu destekleyin." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) Aynı kural tüm uzuv atellerinde geçerlidir; parmak ucu rengi, sıcaklığı, kapiller doluş süresi (baskıdan sonra normale dönme süresi) ve nabız izlenir.
Ağız yolundan yiyecek/içecek vermeyin. Türk Kızılay 2025 Cep Kitabı sayfa 40 net: "Yaralıya su dahil kesinlikle herhangi bir yiyecek veya içecek vermeyin." [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları Bunun iki gerekçesi vardır: (a) uyluk-leğen kırığında iç kanama nedeniyle şok gelişebilir; (b) olası cerrahi girişimin genel anestezi gereksinimi olabilir — dolu midede aspirasyon ölümcül bir komplikasyondur.
Yaralıyı sürekli gözlemleyin. 112 ekibi gelinceye kadar yaralının bilinç düzeyini, nefesini, cilt rengini ve nabzını izleyin. Bilinç kapalı ancak nefes almaya devam ediyorsa Türk Kızılay 2025 protokolü yaralıyı derlenme pozisyonuna (kurtarma, iyileşme, sabit yan yatış) getirmenizi belirtir; solunum durursa Temel Yaşam Desteği (Temel Yaşam Desteği, TYD) — göğüs basısı ve yapay solunum — başlatılır [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları. Temel Yaşam Desteği adım-adım rehberimiz protokolün tam versiyonunu içerir.
Açık kırıkta özel dikkat. Kırık ucun cilt yüzeyinden görüldüğü açık kırıklarda enfeksiyon riski çok yüksektir; T.C. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 147 ek adımlar sıralar: şiddetli kanama varsa doğrudan basıyla veya basınçlı bandaj uygulamasıyla kanamayı kontrol edin; kırık ucun üzerine bastırmayın — sadece yaranın çevresinden basınç uygulayın; yarayı temiz gazlı bez veya bandajla örtün; kırık kemiği geri itmeye çalışmayın [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı). Turnike son çare olarak yalnızca kontrolsüz masif kanamada uygulanır — ambulans beklerken hasta yakınları için rehberimiz bu tür kanamaların yönetimini genişletir.

Çıkığa Neden Dokunulmaz — Fizyolojik Gerekçe

Damar yaralanması. Omuz, dirsek ve kalça çıkıklarında büyük atardamarlar ve toplardamarlar eklem yakınında seyreder; yerine oturtma denemesi bu damarlarda yırtılma, tromboz veya kompresyon yapabilir. Ekstremite kanlanması saatler içinde bozulursa amputasyon riski doğar.
Sinir yaralanması. Omuz çıkığında aksiller sinir, dirsek çıkığında ulnar sinir, kalça çıkığında siyatik sinir eklemden hemen komşu geçer. Yanlış manevra bu sinirlerin gerilmesine veya sıkışmasına yol açabilir; sonuç uzun süreli veya kalıcı motor-duyu kaybıdır. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 148 doğrudan şu uyarıyı verir: "omurgadaki çıkıklar omuriliğe, omuz veya kalça çıkıkları ise uzuvları besleyen büyük sinirlere zarar verebilir ve bu durum felç ile sonuçlanabilir." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı)
Kırık oluşturma. Yerine oturtma denemesi eklem yüzeyi çevresinde stresli kuvvet yaratır; osteoporotik ya da genç kemikte bile ek kırık oluşturabilir. Sonuçta hastane müdahalesi karmaşıklaşır, cerrahi endikasyon doğar.
Kapalı yaralanmayı açık yaralanmaya dönüştürme. Cilt sağlam çıkığa dıştan uygulanan bükme kuvveti kırık ucunun cildi delmesine yol açabilir; artık masada temiz bir çıkık redüksiyonu değil, enfeksiyon riski taşıyan bir açık kırık cerrahisi vardır.

Yapılmaması Gerekenler — Türk Halkında En Yaygın 8 Hata

Kırığı düzeltmeye çalışmak. Türk Kızılay 2025 Cep Kitabı sayfa 38 açık uyarı: "Kırık bölgesinde bir şekil bozukluğu veya yerinden çıkmış gibi bir görünüm varsa bunu düzeltmeye çalışmayın. Bu yaralanmayı daha da kötüleştirebilir ve çok şiddetli ağrıya neden olur." [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları Doğru: bulunduğu pozisyonda destekle.
Çıkığı yerine oturtmaya çalışmak. Yukarıda dört zarar hattıyla açıklandı — damar-sinir yırtılması, kırık oluşturma, kapalı yaralanmayı açığa dönüştürme.
Yaralıyı hareket ettirmek/oturtmak. Uyluk-leğen kırığında oturur pozisyon kırık uçlarını hareket ettirebilir; iç kanama artabilir. Yaralıyı olduğu yerde bırakın. Ancak trafik kazasında ikinci araç çarpma riski, yangın alanında düşme riski gibi ek tehlike varsa dikkatlice hareket ettirilir — bu istisnadır, kural değildir.
Yaralanan bölgeyi masajlamak veya sıcak uygulamak. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 150 zorlanma ve burkulmada verbatim yasak: "Yaralanma yerine masaj yapmayın. Yaralanma yerine sıcak uygulama yapmayın." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) Her ikisi de damar genişlemesi ve kanama artışı yapar.
Buzu doğrudan cilde uygulamak veya 20 dakikadan uzun tutmak. Doğrudan cilt teması soğuk yanığı (frostbite tarzı) yapar; uzun süre uygulama vazokonstriksiyon nedeniyle yumuşak doku iskemisine yol açar. Doğru: bez veya havluya sarılı buz, en fazla 20 dakika [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Yaralıya su, çay, ağrı kesici ilaç vermek. Su dahil ağızdan alım olası cerrahi öncesinde aspirasyon riskidir. Ağrı kesici olarak aspirin (asetilsalisilik asit) verilmez — antiplatelet etkisi kanamayı artırır; parasetamol tercih edilir ve ancak hasta bilinci açık ve mide-yiyecek riski yoksa. Aspirin, klopidogrel, varfarin, apiksaban, rivaroksaban, dabigatran gibi ilaçları kullanan hasta bunları kesinlikle kendiliğinden kesmemeli; karar hekime aittir.
Açık kırık ucunu ele almak veya geri itmek. Kırık ucun cilt yüzeyinden görüldüğü durumda kirli parmak/malzeme temasıyla enfeksiyon başlar; hastanede osteomyelit (kemik iltihabı) riski doğar. Doğru: temiz gazlı bez veya bandajla üzerini örtün, geri itmeye çalışmayın, kanamayı yaranın çevresinden bası ile kontrol edin.
"Yürüyor, kolunu kullanıyor, kırık değildir" varsayımı. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 145 çocuk kırığının özelliğini net verir: "çocuklarda kemikler esnektir ve bir dal gibi bölünebilir, bükülebilir veya çatlayabilir." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) Yeşil ağaç kırığı (greenstick) ve torus (buckle) kırıkları çocukta klinik olarak gizli kalabilir; sadece direkt röntgen tanı koyar. Aynı şekilde yaşlıda kalça çevresi ağrısı olan ve "hafif düşme" tarifleyen her hasta röntgenle değerlendirilmelidir — impakte femur boyun kırıkları başlangıçta ayak üzerine basmaya izin verebilir.

Uzuv Uzuv Atel Yöntemleri

Köprücük kemiği (klavikula) ve omuz. Etkilenen taraftaki kolu bir kol askısı ile destekleyin; düğüm yaralanma bölgesinden uzak olmalıdır. Kolu göğse sabitlemek için göğüs ve askı etrafına geniş, katlanmış bir bandaj bağlayın [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı). Bu askı-göğse-sabitleme sistemi omuz mafsalını korur ve nakil sırasında salınmayı önler.
Üst kol (humerus). Kol ile göğüs arasından üçgen bir bandajı kaydırın ve yaralı kolu askıya alın; bandaj kırık bölgesinin altında olmalıdır. Yaralı kol ile gövde arasına havlu gibi yumuşak dolgu malzemesi yerleştirin; daha sonra kolu ve dolgu malzemesini ikinci bir askı ile destekleyin [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Dirsek. Yaralı kolunu bükemiyorsa oturmasına yardım edin; havlu gibi dolgu malzemesi ile dirsek çevresi rahatlatılır; geniş kat bandajlar kullanarak kolu yaralı için en rahat pozisyonda sabitleyin; bandajları kırık bölgesinden uzak tutun. Ön kol, el bileği ve el 10 dakikada bir dolaşım açısından kontrol edilir [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Önkol (radius/ulna) ve bilek. Önkolu küçük bir havlu gibi yumuşak dolgu malzemesi ile sarın; kol ve göğüs arasından üçgen bandajı kaydırın ve yaralı kolu askıya alın; hastaneye ulaşma süresi uzayacaksa göğsün etrafına ve askıya geniş bir bandaj bağlayarak kolu sabitleyin [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
El ve parmak. Yaralıyı oturtun ve etkilenen bilek ve elini kaldırmasını isteyin. Yüzük, bileklik, saat gibi dolaşım bozukluğuna yol açabilecek takıları — el şişmeye başlamadan önce — çıkarın. Eli yumuşak, kabarık olmayan bir dolgu malzemesi ile sarın [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Leğen (pelvis) kemiği. Yaralının başı düz olacak şekilde sırtüstü uzanmasına yardımcı olun; bacaklarını düz tutun, daha rahat olacaksa dizlerini hafifçe bükecek şekilde dizlerinin arkasına yastık veya katlanmış bir giysi yerleştirebilirsiniz. Diz ve ayak bileklerindeki kemik çıkıntılarını yumuşak dolgu ile destekleyin; katlanmış üçgen bandajlarla bacakları hareketsiz hale getirin; ayakları ve ayak bileklerini dar bir bandajla, dizleri geniş bir bandajla sabitleyin [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı). Leğen kırığı iç kanama riski nedeniyle 112 için yüksek öncelikli çağrıdır.
Kalça ve uyluk (femur). Uzun ve zor nakil beklenen durumda tespit için koltuk altından ayağa kadar uzanan sağlam bir çift tahta veya sopa kullanılabilir; tespit malzemesini yaralı taraftan uygulayın; yaralının bacaklarının arasını ve tespit malzemesi ile vücudu arasındaki boşluğu havlu gibi yumuşak dolgu ile doldurun; en son ayakları birbirine bağlayın; kırık bölgesine bandaj uygulamayın; yaralı tamamen hareketsiz hale getirildikten sonra sedyeye alarak taşıyın. Tespit sırası: ayaklar, göğüs, leğen kemiği, dizler, kırık bölgesinin üstü, kırık bölgesinin altı ve bir ilave nokta [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Bacak (tibia/fibula). Yaralı bacağı yaralanmamış bacağın yanına getirin ve her iki bacağı birlikte tespit edin; bacaklar arasındaki boşluğu yumuşak dolgu ile doldurun; sırayla ayak ve ayak bileği, dizler, kırık bölgesinin üstü ve altı geniş katlamalı bandajlar ile tespit edilir [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Diz. Yaralıyı zeminden izole etmek için tercihen battaniyeye uzanmasına yardımcı olun; yastıklar veya katlanabilir yumuşak malzeme yaralı dizin altına yerleştirilir; en rahat pozisyonda sabitlenir [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Ayak bileği. Ayak bileğini rahatlatacak şekilde destek uygulayın; bandaj ile sarın; bandajın üzerinden soğuk kompres uygulaması yapın ancak 20 dakikadan uzun süre tutmayın; yaralı uzvu kaldırın ve destekleyin [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı). Bu SB önerisi burkulmaya odaklıdır ancak kırık şüphesinde de kaldırma + soğuk uygulama süreyi kısaltmadan uygulanır ve 112 aranır.

Çocukta Kırık — Bilinen Yaygın Örüntüler

En sık kırık yeri. 5. metakarp (el) ve 5. metatars (ayak) — "boksör kırığı" olarak bilinen 5. metakarp yumruk-vurma kaynaklıdır ve ergenlerde daha sık görülür; 5. metatars (Jones kırığı bölgesi) top sporları ve motor tekerlek ezme kaynaklıdır.
Yaş ve cinsiyet. 10–15 yaş erkek çocuk baskındır (%80,2). Bu grup İstanbul'da yaz aylarında bisiklet, kaykay, scooter, futbol ve basketbol aktivitesinin doruk yaptığı gruptur.
Mekan. Okul, bahçe, sokak, park en yaygın kaza mekanlarıdır. Yaz tatilinde okul-çocuk denetimi azaldıkça playground ve site içi park kazaları öne geçer.
5 yaş altı özel örüntü. 5 yaş altında motorlu-taşıt-tekerlek-ezme yaralanması (bir aracın ayak üzerinden geçmesi) belirgin biçimde daha sıktır. Yaz aylarında sokak-park otoparklarında dikkat kritiktir.
Çocuk kemiğinin özelliği. SB Mayıs 2025 Bölüm XII sayfa 145 hatırlatır: "çocuklarda kemikler esnektir ve bir dal gibi bölünebilir, bükülebilir veya çatlayabilir." [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) Bu nedenle yeşil ağaç (greenstick) ve torus (buckle) kırıkları klinik olarak gizli olabilir; şişlik, hassasiyet ve uzvun kullanılmaması varsa "yürümüyor / kolunu kullanmıyor" tek başına yeterli bulgu — röntgen için hastaneye başvurmak gerekir.

Yaşlıda Kırık — Kalça Kırığı ve Zaman Baskısı

65 yaş üstü Türkiye popülasyonu için kalça kırığı ortopedi acilinin en ağır tablosudur. Türkiye çok merkezli veriler mortalitenin gerçek yükünü açar:

Kizilkurt ve arkadaşlarının 2025 yılında yayımladığı İstanbul Üniversitesi Çapa Tıp Fakültesi randomize kontrollü çalışması (n=220, 65+ yaş kalça kırığı cerrahisi): kontrol grubu 12 aylık mortalite %42,9 — yani her 100 yaşlı hastanın 43'ü bir yıl içinde kaybediliyor [6]Kaynak: The Effect of Preoperative Intravenous Iron Supplementation on Mortality and Blood Transfusion Requirements in Elderly Patients Undergoing Hip Fracture Surgery — Journal of Clinical Medicine 2025;14(13):4713; Kizilkurt T, Ozkaya M, Balli M, Demirel M, Asik M — İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Ortopedi ve Travmatoloji, Çapa. PMID 40649087, DOI 10.3390/jcm14134713.
Gonul ve arkadaşlarının 2023 yılında yayımladığı Erzurum Atatürk Üniversitesi serisi (n=120, ortalama yaş 79,71): 30 günlük mortalite %16,7; her 1 saatlik cerrahi gecikme mortalite olasılığını OR 1,066 kat artırdı; malnütrisyon bağımsız risk faktörüydü ve mortalite olasılığını 4,166 kat yükseltti [7]Kaynak: Mortality-Related Risk Factors in Geriatric Patients with Hip Fracture — Annals of Geriatric Medicine and Research 2023;27(2):126–133; Gonul R, Tasar PT, Tuncer K, Karasahin O, Binici DN, Sevinc C, Turgut M, Sahin S — Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi Ortopedi Servisi, Erzurum. PMID 37100436, DOI 10.4235/agmr.23.0010.
Gök ve arkadaşlarının 2026 yılında yayımladığı çok merkezli seri (n=885, İstanbul Medipol Pendik+Çamlıca, Balıkesir Atatürk Şehir, İzmir SBÜ): hemiartroplasti grubu 5 yıllık kümülatif mortalite %68,1, osteosentez grubu %58,5; ve kalça kırıklarının %90'ından fazlası 50 yaş ve üzerinde görülüyor [8]Kaynak: Age-stratified mortality after hip fracture surgery: A retrospective cohort study comparing hemiarthroplasty and osteosynthesis — Ulusal Travma ve Acil Cerrahi Dergisi 2026;32(6):735–744; Gök M, Koçoğlu T, Işık F, Bozdemir A, Çetin O, Kayali C — Balıkesir Atatürk Şehir Hastanesi + İstanbul Medipol Üniversitesi Pendik + Çamlıca Hastanesi + İzmir SBÜ Tıp Fakültesi. PMID 42261865, DOI 10.14744/tjtes.2026.38852.

Bu rakamlar üç kritik operasyonel sonuç doğurur:

Hızlı ve doğru nakil bir tedavi değişkenidir. Erzurum verisi "her saatin sayıldığını" ampirik olarak gösterir — evde beklemek, doğru sabitleme yapmadan kendi araçla götürmek, uygun olmayan pozisyonda taşımak cerrahi zamanlamayı geciktirebilir ve mortaliteyi artırabilir. 112 SKKM koordinasyonu hem doğru ekipmanı hem doğru hastane seçimini garanti eder.
Yaşlıda "hafif düşme" diye bir şey yoktur. WHO düşme faktör bülteni 60 yaş üstü grubu en yüksek fatal düşme oranıyla işaretler [10]Kaynak: Falls (Fact Sheet, 26 April 2021) — World Health Organization (Dünya Sağlık Örgütü, WHO). Düşme sonrası kalça çevresi ağrısı, uzuv kısalığı, ayak dış rotasyonu, ayağa basamama tabloları röntgen için mutlaka hastaneye başvurulmasını gerektirir. İmpakte femur boyun kırıkları başlangıçta minimal ağrı ile prezente olabilir; klasik "ben biraz düştüm, hafif çürüdüm" tarifiyle acile başvurmayan yaşlı hastalar 24–48 saat sonra karmaşıklaşmış tabloyla gelir.
Antikoagülan hasta özel dikkat. Aspirin, klopidogrel, apiksaban, rivaroksaban, dabigatran, varfarin kullanan yaşlı hastada düşme sonrası kırık şüphesi 112 için erken çağrı sebebidir — hem kırık cerrahisi öncesi antikoagülan yönetimi hem de gizli iç kanama (özellikle intrakraniyal ve retroperitoneal) riski karmaşık planlama gerektirir. İlaç asla kendiliğinden kesilmez; karar hastane hekimine aittir.

Yaz Aylarında Kırık Örüntüsü: Spor, Playground, Trafik

Türkiye yaz sezonu (haziran-eylül) ortopedi acillerinde belirgin bir yükleme yaratır. Örüntü çok bileşenlidir:

Çocuk playground ve bisiklet kazaları. Gazi 2026 serisi metakarp kırığını okul-bahçe-sokak-park ortamlarıyla bağımsız ilişkili buldu [5]Kaynak: Pediatric metacarpal and metatarsal fracture in pediatric emergency department — European Journal of Trauma and Emergency Surgery 2026;52(1); Dönmez E, Arslan A, Guleryuz OD, Caglar AA — Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Acil, Ankara. PMID 41801445, DOI 10.1007/s00068-026-03080-0. Yaz tatilinde çocuk açık alanda daha çok saat geçirir; ağaç-çit-oyun yapısı üzerinden düşme, bisiklet dengesizliği, kaykay yaralanması sıklaşır. Kask, dizlik, dirseklik ve bilek koruma zorunludur; bir cover-up cümlesi: "kask taktığı gün olan düşmede kafa değil el kırılır — bu ideal sonuçtur."
Ergen ve genç yetişkin spor yaralanmaları. Futbol, basketbol, güreş, kayak-su, dalış, akrobasi doruk sezonlarındadır. Ayak bileği burkulması ve buna eşlik eden fibula distal kırığı sık görülür; SB Mayıs 2025 ayak bileği ateli protokolü sport-medicine acildeki bir standarttır [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı).
Trafik kazaları. Motosiklet ve elektrikli scooter kullanımı yaz aylarında artar; kask kullanmayan sürücüde vertex-boyun-omurga travması, kolarak dinleme kırıkları, dirsek-el bileği açık kırıkları sıktır. Boyun-omurga şüphesinde SB Mayıs 2025 Bölüm XII yaralıyı bulduğu pozisyonda sabit tutmak ve baş-boynu manuel olarak stabilize etmek gerektiğini belirtir [2]Kaynak: İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157) — T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı); kışın trafik kazalarında ilk 10 dakika rehberimiz yaz aylarında da geçerli çekirdek protokolü içerir.
Yaşlıda banyo-mutfak-havuz kenarı düşmesi. Islak zemin, çıplak ayak, yorgunluk kombinasyonu kalça kırığı için verimli bir zemin oluşturur. Balkon çiçek sulaması sırasında zeminin ıslanması, banyo çıkışında halı kaymamışsa yatağa geri gitmek için terlikle koşma tipik senaryolardır.
İş kazaları — inşaat, tarım, sanayi. Yaz sezonunda inşaat şantiye çalışması ve tarım hasadı doruğa çıkar; iskele düşmesi, alet-uzuv sıkışması, tarım makinesi ezmesi açık kırık ve çoklu travma nedenleridir.

İstanbul Ortopedi Nöbet Zinciri

Kanama, Şok, Bilinç Kaybı Birlikte Olduğunda

Bu tabloda yapılacaklar:

112'yi hemen arayın; olayın çoklu travma olduğunu, şok belirtilerinin başladığını açıkça bildirin — bu bilgi SKKM'nin hem hekimli ambulans hem yakın travma merkezi koordinasyonunu tetikler.
Hastayı düz yatırın; bacaklarını 20–30 cm kaldırın (aktif kanama var ve boyun-omurga travması yoksa).
Sıcak tutun; battaniye veya ceket ile örtün — hipotermi kanamayı ve şoku ağırlaştırır.
Ağız yolundan hiçbir şey vermeyin; su, çay, ağrı kesici — hiçbiri.
Görünür dış kanamayı doğrudan bası ile kontrol edin; masif ekstremite kanamasında turnike son çare olarak uygulanabilir.
Bilinç kapalı ancak nefes alıyorsa ve boyun-omurga şüphesi yoksa derlenme (kurtarma, iyileşme, sabit yan yatış) pozisyonuna alın [1]Kaynak: İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42) — Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları; solunum durursa Temel Yaşam Desteği başlatın.

Nakil ve Sonraki 24 Saat

Nova Ambulans Kırık ve Travma Nakli — 7/24 Yardımınıza Hazırız

Acil Durumda Hızlı Destek

İstanbul genelinde 7/24 acil ambulans hizmeti. Hızlı müdahale, tam donanımlı ekip.

Hemen Arayın: (0216) 339 00 39 WhatsApp Acil Ambulans Hizmetini İnceleyin

Ortalama yanıt süresi: 15 saniye

İlgili Yazılar

Eğitim

Astım Krizinde İlk Yardım: Olay Yerindeki Kişi İçin Adım Adım Kararlar ve 112 Zinciri

Eğitim

Kışın Trafik Kazaları, Düşmeler ve Hipotermide İlk 10 Dakika

Kışın buzlanma, kar yağışı ve düşük sıcaklıklarda trafik kazaları, düşmeler ve hipotermi için olay yeri güvenliği, doğru ilk yardım ve ambulans çağırma rehberi.

Eğitim

Kışın Evde Yanık Kazaları ve İlk Yardım Adımları

Kış aylarında artan soba, ısıtıcı ve sıcak su yanıklarında ilk yardım nasıl yapılır? Yanık dereceleri ve ne zaman ambulans çağrılmalı?

Kaynaklar

İlk Yardım Cep Kitabı 2025 — Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.38–42)
Türk Kızılay — İlkyardım Yayınları ↗
İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) — Bölüm XII. Kırık, Çıkık, Zorlanma ve Burkulmalarda İlk Yardım (s.144–157)
T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (Bölüm yazarı: Prof. Dr. Yusuf Yürümez, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı) ↗
İlk Yardım Eğitim Sunumları — Modül 11. Kırık, Çıkık ve Burkulmalarda İlkyardım (Son Güncelleme: 22 Nisan 2025)
T.C. Sağlık Bakanlığı — Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü ↗
Ölüm ve Ölüm Nedeni İstatistikleri, 2024 — Haber Bülteni 54195
T.C. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ↗
Pediatric metacarpal and metatarsal fracture in pediatric emergency department
European Journal of Trauma and Emergency Surgery 2026;52(1); Dönmez E, Arslan A, Guleryuz OD, Caglar AA — Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Acil, Ankara. PMID 41801445, DOI 10.1007/s00068-026-03080-0 ↗
The Effect of Preoperative Intravenous Iron Supplementation on Mortality and Blood Transfusion Requirements in Elderly Patients Undergoing Hip Fracture Surgery
Journal of Clinical Medicine 2025;14(13):4713; Kizilkurt T, Ozkaya M, Balli M, Demirel M, Asik M — İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Ortopedi ve Travmatoloji, Çapa. PMID 40649087, DOI 10.3390/jcm14134713 ↗
Mortality-Related Risk Factors in Geriatric Patients with Hip Fracture
Annals of Geriatric Medicine and Research 2023;27(2):126–133; Gonul R, Tasar PT, Tuncer K, Karasahin O, Binici DN, Sevinc C, Turgut M, Sahin S — Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi Ortopedi Servisi, Erzurum. PMID 37100436, DOI 10.4235/agmr.23.0010 ↗
Age-stratified mortality after hip fracture surgery: A retrospective cohort study comparing hemiarthroplasty and osteosynthesis
Ulusal Travma ve Acil Cerrahi Dergisi 2026;32(6):735–744; Gök M, Koçoğlu T, Işık F, Bozdemir A, Çetin O, Kayali C — Balıkesir Atatürk Şehir Hastanesi + İstanbul Medipol Üniversitesi Pendik + Çamlıca Hastanesi + İzmir SBÜ Tıp Fakültesi. PMID 42261865, DOI 10.14744/tjtes.2026.38852 ↗
Sternal Fractures in Blunt Chest Trauma: Retrospective Analysis of 330 Cases
Journal of the College of Physicians and Surgeons Pakistan 2022;32(6):799–803; Kara H, Bayir A, Degirmenci S, Yildiran H, Kafali ME, Ak A — Selçuk Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp + Bilecik EAH + Selçuk Üniversitesi Göğüs Cerrahisi, Konya. PMID 35686415, DOI 10.29271/jcpsp.2022.06.799 ↗
Falls (Fact Sheet, 26 April 2021)
World Health Organization (Dünya Sağlık Örgütü, WHO) ↗

Nova Ambulans Sağlık Kurulu

Acil tıp hekimleri, paramedikler ve klinik koordinatörlerden oluşan içerik kurulumuz tarafından dönem dönem incelenir.

Ekibi Tanı

Popüler Ambulans Konu Kümeleri

İlginizi çekebilir

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve profesyonel tıbbi değerlendirmenin yerine geçmez. Acil durumda 112’yi veya 0216 339 00 39’u arayın.

Kırık ve Çıkık Şüphesinde İlk Yardım: Tespit, Atel ve 112 Zinciri (2026)

Hızlı Cevap

Türkiye ve Dünya Tablosu: Kırık Ne Kadar Sık, Ne Kadar Ciddi?

Kırık, Çıkık, Burkulma, Zorlanma: Nedir, Nasıl Ayrılır?

Adım Adım Kırık ve Çıkık İlk Yardımı

Çıkığa Neden Dokunulmaz — Fizyolojik Gerekçe

Yapılmaması Gerekenler — Türk Halkında En Yaygın 8 Hata

Uzuv Uzuv Atel Yöntemleri

Çocukta Kırık — Bilinen Yaygın Örüntüler

Yaşlıda Kırık — Kalça Kırığı ve Zaman Baskısı

Yaz Aylarında Kırık Örüntüsü: Spor, Playground, Trafik

İstanbul Ortopedi Nöbet Zinciri

Kanama, Şok, Bilinç Kaybı Birlikte Olduğunda

Nakil ve Sonraki 24 Saat

Nova Ambulans Kırık ve Travma Nakli — 7/24 Yardımınıza Hazırız

Acil Durumda Hızlı Destek

İlgili Yazılar

Astım Krizinde İlk Yardım: Olay Yerindeki Kişi İçin Adım Adım Kararlar ve 112 Zinciri

Kışın Trafik Kazaları, Düşmeler ve Hipotermide İlk 10 Dakika

Kışın Evde Yanık Kazaları ve İlk Yardım Adımları

Popüler Ambulans Konu Kümeleri

Kırık ve Çıkık Şüphesinde İlk Yardım: Tespit, Atel ve 112 Zinciri (2026)

Hızlı Cevap

Türkiye ve Dünya Tablosu: Kırık Ne Kadar Sık, Ne Kadar Ciddi?

Kırık, Çıkık, Burkulma, Zorlanma: Nedir, Nasıl Ayrılır?

Adım Adım Kırık ve Çıkık İlk Yardımı

Çıkığa Neden Dokunulmaz — Fizyolojik Gerekçe

Yapılmaması Gerekenler — Türk Halkında En Yaygın 8 Hata

Uzuv Uzuv Atel Yöntemleri

Çocukta Kırık — Bilinen Yaygın Örüntüler

Yaşlıda Kırık — Kalça Kırığı ve Zaman Baskısı

Yaz Aylarında Kırık Örüntüsü: Spor, Playground, Trafik

İstanbul Ortopedi Nöbet Zinciri

Kanama, Şok, Bilinç Kaybı Birlikte Olduğunda

Nakil ve Sonraki 24 Saat

Nova Ambulans Kırık ve Travma Nakli — 7/24 Yardımınıza Hazırız

Acil Durumda Hızlı Destek

İlgili Yazılar

Astım Krizinde İlk Yardım: Olay Yerindeki Kişi İçin Adım Adım Kararlar ve 112 Zinciri

Kışın Trafik Kazaları, Düşmeler ve Hipotermide İlk 10 Dakika

Kışın Evde Yanık Kazaları ve İlk Yardım Adımları

Popüler Ambulans Konu Kümeleri