Köpek ve Kedi Isırığında İlk Yardım: Kuduz Riski, 15 Dakika Yıkama ve Ne Zaman 112?

Kedi Tırmalaması mı, Köpek Isırığı mı? İstanbul'dan Güncel Tablo

"Kuduz" denince akla köpek gelir. İstanbul'daki acil servis verisi ise farklı bir tablo çiziyor. Göztepe Prof. Dr. Süleyman Yalçın Şehir Hastanesi acil servisinde 1 Mart-1 Eylül 2025 arasında hayvan teması nedeniyle başvuran 1.960 hastayı inceleyen çalışmada temasların %86,3'ü kediyle, %13,0'ı köpekle ilgiliydi; %81,5'i tırmalama nedeniyle oluşmuştu 7. Hayvanların %90,1'i sahipsizdi ve aşı durumu %81,2 vakada bilinmiyordu 7. Hastaların %74,5'i ilk 24 saatte başvurmuştu 7.

Kedi hafife alınmamalı. Sağlık Bakanlığı kitabı kedi ısırıklarının köpek ısırıklarından daha az sakatlayıcı olduğunu ama "çok daha yüksek bir enfeksiyon oranına" sahip olduğunu yazar: kedinin sivri dişleri derin, delici yaralar açar ve kas, tendon ya da kemiğe ulaşabilir 2. Köpek ağzı da temiz değildir; bir köpeğin ağzı, bazıları insan için tehlikeli olan 60'tan fazla bakteri türü taşıyabilir 2. Kuduz dışında bir sorun, yaranın iltihaplanmasıdır; ısırıktan sonraki günlerde artan kızarıklık, şişlik ya da ağrı fark ederseniz yeniden hekime görünün.

Köpek ise kuduz açısından baş aktör olmayı sürdürüyor. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), insan kuduz vakalarının %99'unun köpek ısırığı ve tırmalamasından kaynaklandığını bildirir 6. Türkiye'de tespit edilen kuduz hayvanların %90'ı evcil hayvandır ve köpekler ilk sıradadır 5. İstanbul İl Sağlık Müdürlüğü de listeyi geniş tutar: tilki, kurt ve çakal gibi yabani memeliler ile köpek, kedi, inek, koyun, keçi ve eşek kuduz taşıyabilir 3. Başka bir zoonotik ısırık türü için kene ısırığında ilk yardım rehberimize bakabilirsiniz; orada kural tamamen farklıdır.

Aşı Kararını Kim Verir? Kuduz Aşısı ve Antiserum

Kuduzda korunmanın üç parçası vardır: yara bakımı, kuduz aşısı ve gerektiğinde kuduz antiserumu. İstanbul İl Sağlık Müdürlüğü bu üçlüyü "hayat kurtarıcı" olarak tanımlar ve aşı programına alınan kişinin "aşılarını zamanında ve eksiksiz olarak" yaptırmasını ister 3. Hacettepe notu da aynı noktayı vurgular: hekimin düzenlediği aşılama programı aksatılmadan uygulanmalıdır 5.

Neden hekim kararı? Çünkü gerçek hayatta hem fazla hem eksik uygulama görülüyor. Kahramanmaraş'ta 2024 boyunca acil servise başvuran 523 çocuğun incelendiği çalışmada tüm çocuklara aşı yapılmış, ancak bu uygulamaların %71,3'ü 2019 ulusal rehberine göre gereksiz bulunmuştu; çoğu kışkırtılmış, kanamasız küçük kedi tırmalamalarıydı 9. Aynı çalışmada antiserum gereken 41 çocuktan yalnızca 6'sı (%14,6) uygun biçimde antiserum almıştı 9. İstanbul verisinde aşı hastaların %98,8'ine başlanmış, antiserum ise %0,6'sına verilmişti 7.

Bu rakamlar sizin için şunu söyler: köpek ısırığında, özellikle derin ya da kanayan yaralarda, hekime hayvanın türünü, sahipli olup olmadığını, ısırığın nasıl olduğunu (kışkırtılmış mı, durup dururken mi) ve yaranın yerini net anlatın. Kategori bu bilgilerle belirlenir.

Hayvanın Bilgisi Neden Önemli?

Sağlık Bakanlığı kitabı kuduz aşısı yapılmamış hayvanların en az 10 gün gözetim altında tutulmasını ister 2. İstanbul çalışmasında bu gözlem yalnızca vakaların %20,2'sinde kayda geçmişti; araştırmacılar bu eksikliğin risk değerlendirmesini zorlaştırdığını ve "önlem amaçlı" aşılamaya katkıda bulunabileceğini belirtiyor 7. Isıran köpeğin sahibi varsa adını, telefonunu ve hayvanın aşı kartını isteyin. Sahipsiz bir hayvansa nerede, hangi saatte gördüğünüzü not edin; hasta ya da garip davranan hayvanları belediyeye, muhtarlığa ya da il/ilçe tarım ve orman müdürlüğüne bildirin 5.

Kuduz Neden Beklemeyi Kaldırmaz?

İstanbul İl Sağlık Müdürlüğü'nün cümlesi nettir: "Kuduz, belirtileri ortaya çıktıktan sonra tedavisi mümkün olmayıp ölümle sonuçlanmaktadır." 3 Dünya Sağlık Örgütü (WHO), kuduzun kuluçka süresinin genellikle 2-3 ay olduğunu, ancak virüsün giriş yeri ve miktarına göre bir hafta ile bir yıl arasında değişebildiğini yazar 6. İlk belirtiler ateş, ağrı ve yara yerinde karıncalanma ya da yanma hissidir 6.

Bu uzun ve değişken süre iki sonuç doğurur. Birincisi, erken başvurmak her zaman en güvenli yoldur. İkincisi, geç fark edilen bir ısırıkta "artık iş işten geçti" diye düşünmeyin; o gün bir sağlık kuruluşuna gidin ve kararı hekime bırakın. İzmir'de 2013-2023 arasında kuduz riskli temasla başvuran 3.732 çocuğun yalnızca %48,8'i aynı gün başvurmuş, %0,9'u 30 günden sonra gelmişti 8.

Türkiye'deki tablo bir paradoks içerir: 2024'te 470.918 riskli temasa karşın tek bir insan vakası görüldü 5. Türkiye'deki insan vakalarının seyrek olması, etkili sürveyans ve temas sonrası korumayla açıklanıyor; hayvanlarda kuduz ise, özellikle köpeklerde, dolaşmayı sürdürüyor 9. Düşük sayı kuduzun ortadan kalktığını değil, sistemin işlediğini gösterir.

Çocuklar ve Yaşlılar İçin Ek Notlar

Çocuklar. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verisinde kuduzdan ölenlerin %40'ı 15 yaşından küçük çocuklardır 6. İzmir serisinde çocukların ortanca yaşı 9 idi ve temasların %49,8'i köpekle, %44,8'i kediyle ilgiliydi 8. Çocuklar küçük bir tırmalamayı ya da sokak kedisiyle oyunu anlatmayabilir; akşam kolunda ya da elinde yeni bir çizik görürseniz nasıl olduğunu sorun. Yaralanmaların çoğu el, kol, bacak ve yüzde görülür 2; yüzdeki ısırıklarda vakit kaybetmeden acil servise gidin. Genel çocuk acilleri için ebeveyn rehberimiz ayrı bir kaynaktır.

Yaşlılar. Ankara'da kuduz riskli temasla başvuran 182 yetişkinde tetanoz bağışıklığı %81,9 bulundu ve antikor düzeyi yaşla birlikte belirgin biçimde düşüyordu 10. Araştırmacılar her 10 yılda bir rapel doz yapılmasının önemini vurguluyor 10. İleri yaştaki bir yakınınız ısırıldıysa hekime son tetanoz aşısının ne zaman yapıldığını söyleyin; bilmiyorsanız bunu da belirtin.

İstanbul'da Kuduz Aşısı Yapılan Hastaneler

İstanbul İl Sağlık Müdürlüğü'nün Aralık 2024 tarihli listesinde kuduz aşısı uygulayan 25 hastane yer alıyor 4. İki yakadan birkaç örnek:

• Anadolu Yakası: Göztepe Prof. Dr. Süleyman Yalçın Şehir Hastanesi, Haydarpaşa Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi, Ümraniye Eğitim ve Araştırma Hastanesi, Kartal Dr. Lütfi Kırdar Şehir Hastanesi, Tuzla, Beykoz, Şile ve Sultanbeyli devlet hastaneleri 4.
• Avrupa Yakası: Bakırköy Dr. Sadi Konuk Eğitim ve Araştırma Hastanesi, Başakşehir Çam ve Sakura Şehir Hastanesi, Haseki (Sultangazi Yerleşkesi), Şişli Hamidiye Etfal (Seyrantepe Yerleşkesi), Beylikdüzü, Esenyurt, Silivri ve Çatalca devlet hastaneleri 4.
• Adalar: Kartal Dr. Lütfi Kırdar Şehir Hastanesi Büyükada Ek Hizmet Binası listede ayrıca yer alıyor 4.

Listenin tamamı İl Sağlık Müdürlüğü'nün sayfasındadır. İlk başvuruyu en yakın sağlık kuruluşuna yapabilirsiniz; önemli olan hayvanla temasınızı söylemek ve verilen aşı günlerini kaçırmamaktır 3.

Isırılan Yaşlı ya da Yatağa Bağımlı Bir Yakınınızın Aşı Günleri

Aşı programı tek bir hastane ziyaretiyle bitmez; hekimin belirlediği günlerde kişinin yeniden aşı yapılan hastaneye gitmesi gerekir 35. Örneğin bahçede kedi tırmalamasıyla aşı programına alınan, yürüteçle yürüyen 80 yaşındaki bir anneyi ya da yatağa bağımlı bir babayı her doz için 25 hastaneden birine taşımak ailelerin en çok zorlandığı kısımdır. Bu planlı yolculuklarda Nova Ambulans'ın evden hastaneye nakil hizmeti sedyeli nakli ve dönüşü üstlenebilir; aşı günlerini ve hastane adını ararken söylemeniz yeterlidir: 0216 339 00 39. Evde bakım sürecinin diğer yönleri için yaşlı bireylerde evde bakım yazımıza göz atabilirsiniz.

Isırık anında bastırmakla durmayan bir kanama, bayılma ya da nefes sorunu varsa vakit kaybetmeden 112'yi ya da İstanbul içinde 7/24 Nova Ambulans'ı (0216 339 00 39) arayın. İki hizmetin farkını 112 ile özel ambulans karşılaştırmamızda ayrıntılı anlattık.