Ramazan'da Sağlık Riskleri: Kronik Hastalar İçin Acil Durum Rehberi

Ramazan ayı, milyonlarca Türk vatandaşının hem maneviyatını hem de sosyal bağlarını güçlendirdiği özel bir dönemdir. Ancak diyabet, hipertansiyon (yüksek tansiyon), kalp hastalığı ve böbrek yetmezliği gibi kronik rahatsızlıkları bulunan bireyler için oruç; özel tıbbi planlama ve dikkat gerektiren ciddi sağlık riskleri barındırabilir.

T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü verilerine göre ülkemizde diyabet prevalansı giderek artmakta olup bu geniş hasta kitlesinin önemli bir bölümü Ramazan orucu tutmayı istemektedir [1]Kaynak: Diyabet - T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü — T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Dünya Sağlık Örgütü 2024 raporu da küresel ölçekte diyabetli sayısının "1990'da 200 milyondan 2022'de 830 milyona yükseldiğini" belirtiyor [4]Kaynak: Diabetes — WHO Fact Sheet (14 November 2024) — World Health Organization. 2026 yılı Ramazan ayının kış-bahar geçiş dönemine denk gelmesi oruç süresini nispeten kısaltsa da uzun açlık dönemleri, ilaç zamanlaması değişiklikleri ve susuzluk bir arada kronik hastaları kırılgan bırakabilir.

Bu rehber; hangi belirtilerin acil müdahale gerektirdiğini, ne zaman 112'yi ya da Nova Ambulans'ı (0216 339 00 39) aramanız gerektiğini ve Ramazan boyunca sağlığınızı güvende tutmak için dikkat etmeniz gereken kritik noktaları açıklamaktadır.

Bilgilendirme: Bu içerik eğitim amaçlıdır; tıbbi tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Kronik hastalığınız varsa oruç tutmadan önce mutlaka doktorunuza danışın.

Ramazan Orucunun Vücut Üzerindeki Fizyolojik Etkileri

Ramazan orucunda ortalama 14-17 saatlik aç ve susuz kalma dönemi yaşanır. Bu süreçte vücutta birbirine bağlı çeşitli fizyolojik değişiklikler gerçekleşir:

• Kan şekerinde dalgalanma: İnsülin kullanan veya insülin salgısını etkileyen ilaçlar alan bireylerde uzun açlık süresi, kan şekerini tehlikeli biçimde düşürebilir (hipoglisemi) ya da kontrol dışına çıkarabilir (hiperglisemi).
• Dehidrasyon ve elektrolit dengesizliği: Sıvı alımının kesilmesi, özellikle böbrek fonksiyonu azalmış ya da diüretik kullanan hastalarda hızla sorun yaratabilir.
• İlaç metabolizması bozulması: Günde iki ya da daha fazla doz alınan ilaçların saatleri değiştirilmeksizin kullanılmaya devam edilmesi, doz aşımına ya da yetersiz etkiye neden olabilir.
• Kardiyovasküler yük artışı: Riskli hastalarda uzun süreli açlık ve susuzluğa bağlı dehidratasyon, kan viskozitesini ve kalp-damar sistemi üzerindeki yükü artırabilir [3]Kaynak: Ramadan fasting: recommendations for patients with cardiovascular disease (Beshyah et al.) — Beshyah SA, et al. — Ibnosina J Med Biomed Sci. Imperial College London ekibinin London Ramadan Study (LORANS) kapsamında yürüttüğü ve American Journal of Clinical Nutrition'da yayımlanan 2024 metabolomik çalışması (PMID 38301826), sağlıklı katılımcılarda Ramazan orucunun metabolik profili ölçülebilir biçimde değiştirdiğini göstermiştir; bu değişikliklerin bireyin sağlık durumuna göre lehte veya aleyhte olabileceği unutulmamalıdır [5]Kaynak: Metabolomics of Ramadan fasting and associated risk of chronic diseases (Am J Clin Nutr, 2024) — American Journal of Clinical Nutrition. Dünya Sağlık Örgütü (World Health Organization, WHO) 2022 verisine göre dünyada kardiyovasküler hastalıklar yıllık 19,8 milyon ölümle ölümlerin yaklaşık %32'sinden sorumludur [6]Kaynak: Cardiovascular diseases (CVDs) — WHO Fact Sheet — World Health Organization.

Diyabet Hastaları ve Ramazan Orucu

Diyabetliler arasında en çok sorulan soru şudur: "Ben de oruç tutabilir miyim?" Uluslararası Diyabet Federasyonu'nun (IDF) Ramazan kılavuzu diyabetlileri risk kategorilerine göre değerlendirmekte ve bazı hasta grupları için orucun ciddi riskler taşıdığını vurgulamaktadır [2]Kaynak: Diyabet ve Oruç — Uluslararası Diyabet Federasyonu — International Diabetes Federation.

Tip 1 Diyabetliler

Tip 1 diyabette insülin bağımlılığı ve kan şekeri dengesizliği nedeniyle oruç tutmak büyük risk barındırmaktadır. Bu hastalar endokrinolog onayı olmaksızın kesinlikle oruç tutmamalıdır [2]Kaynak: Diyabet ve Oruç — Uluslararası Diyabet Federasyonu — International Diabetes Federation.

Tip 2 Diyabetliler

Yalnızca yaşam tarzı değişikliği veya metformin ile tedavi gören, düşük hipoglisemi riski taşıyan Tip 2 diyabetliler daha az riskle oruç tutabilir. Ancak insülin ya da sülfonilüre (glibenklamid, gliklazid) grubu ilaç kullananlar, ilaç doz ve saatlerini doktorlarıyla birlikte yeniden planlamadan oruç tutmamalıdır [1]Kaynak: Diyabet - T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü — T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü.

Oruç Sırasında Kan Şekeri Takibi

Oruç döneminde kan şekerini parmak delme yöntemiyle ölçmek orucun bozulmasına yol açmaz; bu konuda T.C. Sağlık Bakanlığı ve dini otoriteler aynı görüştedir [1]Kaynak: Diyabet - T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü — T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Önerilen ölçüm sıklığı ve eşikleri:

• Günde en az 2-4 kez kan şekeri ölçümü yapın.
• Şeker 70 mg/dL'nin altına düşerse orucunuzu bozun ve tıbbi yardım alın.
• Şeker 300 mg/dL'nin üzerine çıkarsa, özellikle bulantı-kusma eşlik ediyorsa acil tıbbi değerlendirme gerekir.
• Ciddi hipoglisemi belirtilerinde (bilinç bulanıklığı, titreme) zaman kaybetmeden orucunuzu bozun; dini hüküm de bu durumda orucun bozulmasını zorunlu kılar.

Hipoglisemi Belirtileri ve Acil Müdahale

Hipoglisemi, insülin veya sülfonilüre kullanan diyabetliler için yaşamı tehdit edebilir. Başlıca belirtiler:

• Aniden başlayan aşırı terleme ve titreme
• Çarpıntı, hızlı ve kuvvetli kalp atışı
• Şiddetli baş dönmesi ya da baş ağrısı
• Dikkat ve konsantrasyon güçlüğü, uyku hali
• Bulanık görme, dudaklarda uyuşma
• Bilinç bulanıklığı veya bilinç kaybı

Önemli: Hasta bilinç kaybettiyse, ağzına şeker verilemeyen bir durumdaysa ya da şeker verildikten 15 dakika sonra düzelmiyorsa hemen 112'yi veya Nova Ambulans'ı (0216 339 00 39) arayın. Bu durumda ambulanstaki sağlık ekibi intravenöz glükoz uygulayabilir.

Ambulans gelene kadar yapılması gerekenler konusundaki kapsamlı rehberimiz, bu gibi acil anlarda adım adım ne yapacağınızı anlatmaktadır.

Tansiyon (Hipertansiyon) Hastaları İçin Ramazan

Hipertansiyon Türkiye'nin en yaygın kronik hastalıklarından biridir. Uzun süreli susuzluk ve beslenme düzeninin değişmesi, tansiyonu beklenmedik biçimde yükseltebilir veya düşürebilir [3]Kaynak: Ramadan fasting: recommendations for patients with cardiovascular disease (Beshyah et al.) — Beshyah SA, et al. — Ibnosina J Med Biomed Sci.

İlaç Saatlerini Doktorunuzla Yeniden Planlayın

Günde bir kez alınan tansiyon ilaçlarını sahura ya da iftara taşımak mümkün olabilir; ancak bu değişiklik yalnızca doktor önerisiyle yapılmalıdır. Günde iki kez alınan ilaçları kendi inisiyatifinizle tek sefere sıkıştırmak, doz aşımına ya da tansiyonun kontrolden çıkmasına yol açabilir.

Dehidrasyona Dikkat

• Sahur ile iftar arasındaki dönemde vücuttaki sıvı azalması, tansiyonu artırabilir veya düşürebilir (ilaca bağlı).
• İftardan sonra ve sahurda yeterli miktarda su içmek kritik önemdedir.
• Aşırı tuzlu yiyecekler (turşu, salamura, hazır çorbalar) tansiyonu belirgin biçimde yükseltebilir; Ramazan sofrasında bu gıdaları sınırlayın.

Acil Müdahale Gerektiren Tansiyon Belirtileri

Aşağıdaki durumlar hipertansif acil durum işareti olabilir; hemen 112 ya da Nova Ambulans'ı arayın:

• American Heart Association'a göre tansiyonun 180/120 mmHg'nin üzerine çıkması VE göğüs ağrısı, nefes darlığı, sırt ağrısı, uyuşma/güçsüzlük, görme değişikliği ya da konuşma güçlüğü gibi bir belirtinin eşlik etmesi [7]Kaynak: When to Call 911 for High Blood Pressure — American Heart Association — American Heart Association
• Şiddetli baş ağrısı + bulanık görme + yüzde kızarma
• Göğüs ağrısı ya da nefes darlığıyla birlikte yüksek tansiyon → göğüs ağrısı ve nefes darlığı rehberimize bakın ve zaman kaybetmeden 112'yi arayın

Not: Belirti olmaksızın yüksek tansiyon (≥180 sistolik veya ≥110 diyastolik) genellikle hastaneye gitmeyi gerektirmez. Bu durumda panik yapmadan birkaç dakika dinlenip ölçümü tekrarlayın ve doktorunuza başvurun [7]Kaynak: When to Call 911 for High Blood Pressure — American Heart Association — American Heart Association.

Kalp Hastaları ve Oruç: Yüksek Riskli Bir Birliktelik

Kalp hastalarında Ramazan orucu ayrı bir risk değerlendirmesi gerektirmektedir. Kardiyovasküler hastalıkta oruç önerilerini derleyen Beshyah ve ark. çalışmasına göre uzun süreli açlık ve sıvı kısıtlaması [3]Kaynak: Ramadan fasting: recommendations for patients with cardiovascular disease (Beshyah et al.) — Beshyah SA, et al. — Ibnosina J Med Biomed Sci:

• Kan viskozitesini artırabilir, bu da pıhtı oluşum riskini yükseltebilir.
• Dehidratasyona bağlı elektrolit dengesizlikleri (potasyum bozuklukları dâhil) kalp ritim bozukluklarını tetikleyebilir.
• Stabil olmayan anjina, son 6 hafta içinde geçirilmiş akut koroner sendrom/kalp krizi veya ileri evre kalp yetmezliği gibi durumlarda oruç yüksek riskli kabul edilir ve genel olarak önerilmemektedir [3]Kaynak: Ramadan fasting: recommendations for patients with cardiovascular disease (Beshyah et al.) — Beshyah SA, et al. — Ibnosina J Med Biomed Sci.

Belirtileri tanımak için kalp krizi belirtileri ve hemen yapılması gerekenler konusundaki rehberimizi önceden okuyun; bu bilgi acil anda değerli zaman kazandırır.

Acil Kalp Belirtileri — Hemen 112 veya Nova Ambulans'ı Arayın

• Göğüste baskı, sıkışma veya yanma hissi (5 dakikadan uzun süren)
• Sol kola, çeneye, sırta ya da mide üstüne yayılan ağrı
• Ani nefes darlığı + soğuk terleme + bulantı
• Çarpıntı + baş dönmesi + bayılma hissi

Önemli: Bu belirtileri yaşıyorsanız oruçlu olduğunuz için beklemeyin. Dini hüküm de hayati tehlike durumunda orucun bozulmasını zorunlu kılmaktadır.

Böbrek Hastaları ve Uzun Süreli Susuzluk

Kronik böbrek hastalığı veya böbrek taşı öyküsü olan bireyler için uzun süreli sıvı kısıtlaması özellikle risklidir:

• Uzun susuzluk dönemlerinde idrar yoğunluğu artarak böbrek taşı oluşum riski yükselir [2]Kaynak: Diyabet ve Oruç — Uluslararası Diyabet Federasyonu — International Diabetes Federation.
• Böbrek fonksiyonu kısıtlı hastalarda elektrolit dengesizlikleri hızla tehlikeli boyuta ulaşabilir.
• Diyaliz hastaları genellikle oruç tutmamalıdır. Düzenli diyaliz nakli ve kronik hasta taşımacılığı konusunda diyaliz hastaları için hasta nakil hizmetlerimiz hakkında bilgi alabilirsiniz.

Acil müdahale gerektiren belirtiler:

• Şiddetli bel ya da yan ağrısı (böbrek taşı krizi)
• İdrarda belirgin azalma ve koyu/kanlı renk
• Yüksek ateş ile birleşen bel ağrısı (böbrek enfeksiyonu olasılığı)

İftar ve Sahurda Beslenme: Kronik Hastalar için Genel İlkeler

Kronik hastalığı olan bireyler için iftar ve sahur planlaması yalnızca enerji dengesini değil, ilaç etkinliğini de doğrudan etkiler.

Sahurda önerilen yaklaşım:

• Yavaş sindirilen karbonhidratları tercih edin: tam tahıllı ekmek, yulaf ezmesi, kurubaklagil.
• Bolca su için; bir günlük sıvı ihtiyacınızın önemli bölümünü sahurda karşılamaya çalışın.
• Diyabetliyseniz karbonhidrat miktarını doktorunuzla birlikte planlayın.

İftarda önerilen yaklaşım:

• Önce birkaç hurma ve su, ardından hafif bir çorba — mideyi yavaşça açmak kan şekeri artışını frenler.
• Yüksek glisemik indeksli yiyeceklerden (beyaz ekmek, şerbetli tatlılar) kaçının.
• Kalp ve tansiyon hastaları tuzlu ve yağlı yiyecekleri sınırlandırmalıdır.

Ramazan'da Acil Durum: Ne Zaman Hemen Yardım İstemeli?

Aşağıdaki durumların herhangi biri yaşandığında vakit kaybetmeden 112'yi veya Nova Ambulans'ı (0216 339 00 39) arayın:

Acil durumlarda soğukkanlı kalmak için 5 ipucu rehberimiz, panik anında doğru adımları hatırlamanıza yardımcı olacaktır.

Önemli: Ambulans beklerken hastayı sakin tutun, mümkünse oturur veya yarı yatar pozisyona alın. Doktor tarafından reçete edilmemiş hiçbir ilaç vermeyin.

Ramazan'da Kronik Hasta Takibi İçin Nova Ambulans

Nova Ambulans olarak Ramazan ayı boyunca 7/24 acil ambulans ve planlı hasta nakil hizmetimizi kesintisiz sürdürmekteyiz. Kronik hastalar için diyaliz, kemoterapi veya rutin kontrol nakli başta olmak üzere her türlü planlı sağlık ulaşımında 0216 339 00 39 numaralı hattımızı arayarak bilgi alabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular (SSS)

S: Diyabet hastasıysam Ramazan'da oruç tutabilir miyim? C: Bu durum hastalığınızın tipine, kullandığınız ilaçlara ve genel sağlık durumunuza göre değişir. Oruç tutmadan önce endokrinolog ya da dahiliye uzmanınıza danışmanız zorunludur. Yüksek hipoglisemi riski taşıyan Tip 1 ve insülin kullanan Tip 2 diyabetliler genellikle oruç tutmamalıdır [2]Kaynak: Diyabet ve Oruç — Uluslararası Diyabet Federasyonu — International Diabetes Federation.

S: İnsülin kullananlar oruçluyken enjeksiyon yapabilir mi? C: İnsülin enjeksiyonu tıbbi bir gereksinimdir ve çoğu dini görüşe göre orucun bozulmasına yol açmaz. Ancak doz ve saat planlaması Ramazan öncesinde doktorunuzla yeniden düzenlenmelidir [2]Kaynak: Diyabet ve Oruç — Uluslararası Diyabet Federasyonu — International Diabetes Federation.

S: Oruçtan önce doktora ne zaman gitmeliyim? C: Ramazan'dan en az 2-4 hafta önce randevu almanız önerilir. Bu zaman dilimi, doktorunuzun ilaç saatlerinizi yeniden düzenlemesi ve risk değerlendirmesi yapması için yeterlidir.

S: Hipoglisemi yaşayan biri oruçta ne yapmalı? C: Önce orucunuzu bozun; bir bardak meyve suyu ya da 3-4 kesme şeker yeterlidir. 15 dakika içinde düzelmezse veya kişi bilinç kaybederse hemen 112 ya da Nova Ambulans'ı (0216 339 00 39) arayın. Ambulanstaki sağlık ekibi damardan glükoz uygulayabilir [1]Kaynak: Diyabet - T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü — T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü.

S: Tansiyon ilacımı sahura mı, iftara mı almalıyım? C: Bu soruyu kesinlikle doktorunuza yöneltin. Bazı ilaçlar sabah uyanıldığında alınacak şekilde tasarlanmıştır; bu ilaçları sahura taşımak için doktor onayı şarttır. Kendi kendinize saat değişikliği yapmayın.

S: Kalp hastası yakınım oruca başlarsa ne olabilir? C: Son 6 hafta içinde kalp krizi (akut koroner sendrom) geçirmiş, stabil olmayan anjina veya ileri evre kalp yetmezliği tanısı olan bireyler için oruç ciddi risk barındırabilir. Kardiyolog onayı olmaksızın bu hasta grubunun oruç tutması önerilmez [3]Kaynak: Ramadan fasting: recommendations for patients with cardiovascular disease (Beshyah et al.) — Beshyah SA, et al. — Ibnosina J Med Biomed Sci.

İlginizi Çekebilir: Diyabet ve Acil Durumlar: Kan Şekeri Krizinde Ne Yapmalı?