Kanama Nasıl Durdurulur? Doğrudan Bası, Basınçlı Bandaj ve Turnike Ne Zaman?
Ciddi bir dış kanamada önce temiz bir bezle yaranın tam üzerine en az 5 dakika kesintisiz bastırın ve 112'yi arayın. Bez ıslanırsa kaldırmadan üstüne yenisini ekleyin, 10 dakikada durmazsa daha geniş alana daha sıkı bastırın. Kanayan kolu yukarı kaldırmak artık önerilmiyor. Doğrudan bası ve basınçlı bandajla durmayan hayati kol ya da bacak kanamasında turnike uygulanır; saati yazılır ve ekip gelene kadar gevşetilmez.
- Tıbbi inceleme
- Nova Ambulans Sağlık KuruluSağlık Kurulu katkısıyla hazırlandı. Yapay zekâ destekli taslak.
- Yayın tarihi
- Son inceleme
- Okuma süresi
- 16 dk
Hızlı özet
- Temiz bir bezle yaranın tam üzerine en az 5 dakika, kesintisiz ve sıkıca bastırın.
- Islanan bezi kaldırmayın; üstüne yenisini ekleyip basıya devam edin.
- Kanayan kolu yukarı kaldırmak ve basınç noktalarına bastırmak artık önerilmiyor.
- Turnike yalnızca durdurulamayan hayati kol-bacak kanamasında; saatini yazın, gevşetmeyin.
- Kopan parçayı yıkamayın; kuru beze sarıp torbaya koyun, buzlu suda soğutun.
Bu yazıda (14 başlık)
- Kısa Cevap
- Eski Bilgi, Yeni Kural: Ehliyet Kursunda Öğrendikleriniz Değişti
- Kanama Ne Zaman Hayati Tehlikedir?
- Doğrudan Bası: Adım Adım
- Turnike: Hangi Durumda, Nereye, Nasıl?
- Kopan Uzuv ve Saplanmış Cisim
- İç Kanama ve Şok: Görünmeyen Kanamayı Fark Etmek
- Rakamlarla: Türkiye'de Kesik, Yara ve Organ Kaybı
- Kan Sulandırıcı Kullananlar, Yaşlılar ve Çocuklar
- 112'yi Ne Zaman Aramalısınız? Kısa Kontrol Listesi
- Tipik Bir Senaryo: Atölyede Cam Kesiği
- Şantiyede İlk Dakikalar, Ameliyattan Sonra Kontroller: Nova Ambulans
- Sıkça Sorulan Sorular
- Kaynaklar
Kısa Cevap
Ciddi bir dış kanamada ilk iş, temiz bir bezi ya da giysiyi yaranın tam üzerine koyup en az 5 dakika kesintisiz ve sıkıca bastırmak ve 112'yi aramaktır 21. T.C. Sağlık Bakanlığı'nın Mayıs 2025 ilk yardım kitabına göre 70 kiloluk bir yetişkinin vücudunda 5-6 litre kan vardır ve hızla kaybedilen 1 litre şoka ve ölüme yol açabilir 2. Kanama 10 dakikada durmazsa daha geniş bir alana daha sıkı bastırılır; doğrudan bası ve basınçlı bandajla durmayan hayati bir kol ya da bacak kanamasında turnike devreye girer 2. Bir uyarı: ehliyet kursunda ya da eski ilk yardım notlarında öğrendiğiniz bazı adımlar, örneğin kanayan kolu yukarı kaldırmak ya da turnikeyi 15-20 dakikada bir gevşetmek, 2025 kurallarında artık yer almıyor 2.
- Kan sızıyor, bastırınca duruyor: doğrudan bası, sonra basınçlı bandaj; gerekirse sağlık kuruluşu 2.
- Kan fışkırıyor ya da 10 dakikalık basıya rağmen durmuyor: 112, basıyı bırakmadan bekleyin 12.
- Kol ya da bacaktan hayati kanama, bası yetmiyor ya da uzuv kopmuş: turnike, saatini yazın, gevşetmeyin 23.
Bu rehber T.C. Sağlık Bakanlığı Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü'nün 2025 kitabının İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Acil Tıp Anabilim Dalı'ndan Prof. Dr. Seda Özkan tarafından yazılan kanamalar bölümünü 2, Türk Kızılay'ın 2025 cep kitabını 1, 2025 tarihli Türkiye iş kazası ve trafik verilerini 45 ve 2024-2026 uluslararası kaynakları bir araya getiriyor. İçerik Nova Ambulans Sağlık Kurulu gözetiminde gözden geçirildi.
Eski Bilgi, Yeni Kural: Ehliyet Kursunda Öğrendikleriniz Değişti
Türkiye'de pek çok yetişkin kanama ilk yardımını sürücü kursundaki tek derslik konudan hatırlıyor. Bugün "kanama nasıl durdurulur" diye arama yapan biri de karşısında çoğunlukla aynı eski listeyi buluyor: kolu kalp seviyesinin üstüne kaldırın, en yakın basınç noktasına bastırın, turnikeyi belli aralıklarla gevşetin. Bu listelerin bir kısmı hâlâ T.C. Sağlık Bakanlığı'nın 2011 tarihli temel ilk yardım kitabına atıf yapıyor. Bakanlığın 2025 kitabı ise bu konuların üçünde farklı konuşuyor 2:
| Eski bilgi | 2025 kuralı | Kaynak |
|---|---|---|
| Kanayan kolu ya da bacağı kalp seviyesinin üstüne kaldırın | Faydası görülmediği için ilk yardım yöntemi olarak önerilmiyor | Sağlık Bakanlığı 2025, s. 111 ve 123 2 |
| Kan fışkırıyorsa yaranın yukarısındaki atardamara (basınç noktasına) bastırın | Bakanlığın 2025 kanama basamaklarında basınç noktası yok; yöntem doğrudan bası, basınçlı bandaj, turnike ve kanama durdurucu örtülerdir | Sağlık Bakanlığı 2025, s. 111-116 2 |
| Turnikeyi 15-20 dakikada bir gevşetin, en fazla 2 saat tutun | Kanama duruncaya kadar sıkın, saatini yazın, sağlık ekibi gelene kadar gevşetmeyin ve açmayın | Sağlık Bakanlığı 2025, s. 115 2; Eğitim sunumu, slayt 18 3 |
| Islanan bezi değiştirin | Islanan bezi kaldırmadan üstüne yenisini ekleyin | Sağlık Bakanlığı 2025, s. 112 2 |
Kitabın gerekçesi açık: "Buna karşın kanayan uzvun yukarı kaldırılmasının herhangi bir faydası görülmediğinden bir ilk yardım yöntemi olarak önerilmemektedir" 2. Basınç noktaları için de kanıt zayıf. Avustralya'da yayımlanan ve Aralık 2024'te çevrimiçi çıkan bir sistematik derleme, atardamar basınç noktası tekniklerini inceleyen 9 çalışmadan 8'inin düşük kanıt düzeyinde olduğunu buldu; çalışmaların çoğu kan akımını kesmede %87,5-100 başarı bildirse de tekniğin turnikeye göre etkinliği "belirsizliğini koruyor" 10. Panik anında kasık ya da koltuk altında doğru noktayı aramak, eli zaten bildiğiniz tek yere, yaranın üzerine koymaktan daha fazla zaman alır.
Değişim yalnızca Türkiye'ye özgü değil. Amerikan Kalp Derneği (American Heart Association, AHA) ile Amerikan Kızılhaçı'nın Kasım 2024 ilk yardım kılavuzu, 2010'dan bu yana ilk kapsamlı güncelleme olduğunu ve "kanama kontrolünün" yeni eklenen ya da önemli ölçüde güncellenen başlıklar arasında olduğunu belirtir 8. Avrupa Resüsitasyon Konseyi'nin (European Resuscitation Council, ERC) Ekim 2025 ilk yardım kılavuzu da "hayatı tehdit eden kanamanın kontrolü" ve "kopan vücut parçasının korunması" başlıklarını Uluslararası Resüsitasyon İrtibat Komitesi'nin (International Liaison Committee on Resuscitation, ILCOR) 2025 bilimsel değerlendirmesine dayandırır 76.
Kanama Ne Zaman Hayati Tehlikedir?
Sağlık Bakanlığı kanamaları damar tipine göre üçe ayırır ve aynı yaralıda üçünün birden görülebileceğini hatırlatır 2:
- Atardamar kanaması: kan kalp atımlarıyla uyumlu olarak fışkırır, açık kırmızıdır; ana atardamarda kan birkaç metre uzağa sıçrayabilir. En ciddi türdür ve doğrudan bası bile her zaman yetmeyebilir 2.
- Toplardamar kanaması: koyu renkli, yavaş ve düzenli akar; atardamar kanamasından daha kolay kontrol edilir 2.
- Kılcal damar kanaması: sızıntı şeklindedir, en sık görülen ve genellikle ciddi olmayan türdür 2.
Kanamanın ciddiyetini belirleyen şey yalnızca görünen kan değildir. Bakanlık kitabına göre ciddiyet kanamanın hızına, kanın aktığı bölgeye, miktarına, kişinin fiziksel durumuna ve yaşına bağlıdır 2. Yere yayılan bir kan gölü, hiç durmayan bir sızıntı ya da yaralının giderek solması, bastırmaya devam ederken 112'yi aramanız için yeterli nedendir.
Zaman da belirleyicidir. Türk Kızılay'ın 2025 cep kitabı "Kazalarda ölümlerin %50'si ilk 30 dakika içerisinde gerçekleşmektedir" diye yazar 1. Karayolları Genel Müdürlüğü'nün Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verisine dayanan 2025 özetinde trafik kazalarında hayatını kaybeden 6.035 kişinin 2.541'i (%42,1) olay yerinde öldü 5. Bu ölümlerin hepsi kanamadan değildir, ama olay yerinde geçen dakikalarda yapılabilecek en etkili iki işten biri kanamayı durdurmak, diğeri hava yolunu açık tutmaktır.
Doğrudan Bası: Adım Adım
Doğrudan bası, yırtılan damarın kenarlarını birbirine yaklaştırarak vücudun kendi pıhtılaşma sisteminin çalışmasına yardım eder ve Bakanlık kitabına göre çoğu hastada kanamayı kontrol etmeye yeterlidir 2. Adımlar Türk Kızılay ve Sağlık Bakanlığı'nın 2025 metinlerinden derlendi 123:
- Ortamın güvenli olduğundan emin olun. Kırık cam, çalışan makine ya da akan trafik varsa önce tehlikeyi uzaklaştırın 12.
- Kendinizi tanıtın, yaralıyı sakinleştirin ve kanla çıplak elle temas etmemeye çalışın: mümkünse muayene eldiveni giyin, yoksa elinizle yara arasına fazladan gazlı bez ya da temiz bez koyun 2.
- Yaralıyı düz bir zemine sırt üstü yatırın. Yaralanma hafifse ve oturarak rahat edecekse oturtabilirsiniz 12. Yatırmak, olası bir bayılmada düşmeyi önler.
- 112'yi arayın ya da aratın. Yanınızda başka biri varsa siz bastırırken o arasın 2.
- Yaranın üzerini açın. Yarayı göremiyorsanız giysiyi çıkarın ya da dikiş yerinden kesin; yaralanan koldaki saat, bilezik ve yüzüğü çıkarın 12.
- Temiz bir bezi yaranın tam üzerine koyup bastırın. Gazlı bez, havlu, mendil ya da yaralının kendi giysisi olabilir 1. Küçük yarada parmaklarınızla, büyük yarada avucunuzla bastırın 2.
- En az 5 dakika boyunca bırakmayın. Bakanlığın 2025 eğitim sunumu bunu tek cümleyle söyler: "Yara üzerine en az 5 (beş) dakika boyunca bası uygulanır" 3. Bu sürede bezi kaldırıp "durdu mu?" diye bakmayın.
- Bez ıslanırsa kaldırmayın, üstüne ekleyin. İlk bezi değiştirmek kontrol altına alınmış kanamayı yeniden başlatabilir 2.
- 10 dakikada durmazsa daha fazla bez ekleyin ve daha geniş bir alana daha sıkı bastırın 2.
- Yaralının genel durumu iyiyse yaraya kendisinin bastırmasını sağlayabilirsiniz; bu sizin ellerinizi diğer işler için serbest bırakır 2.
Bastırırken yaralıya yiyecek ya da içecek vermeyin; ameliyat gerekebilir 2. Ambulans beklerken kapının açılması, ilaç listesinin hazırlanması gibi diğer işleri ambulans gelene kadar yapılacaklar rehberimizden takip edebilirsiniz.
Basınçlı bandaj
Doğrudan bası işe yaradıktan sonra bezi yerinde tutmak için basınçlı bandaj uygulanır: yaranın üzerindeki bezin üstünden sargı bezi, tülbent, kravat ya da benzeri bir kumaşla uzuv sıkıca sarılır 2. Bakanlık kitabına göre bandaj, yaralının başından kısa süreliğine ayrılmanıza, 112'yi aramanıza ya da ortamdaki başka bir yaralıyla ilgilenmenize imkân verir 2. Bandaj dolaşımı kesecek kadar sıkı olmamalıdır; artan ağrı, uyuşma ya da karıncalanma, ciltte renk değişikliği ve kaslarda işlev kaybı bandajın fazla sıkı olduğunu gösterir 2. Evde ve araçta bulundurmanız gereken gazlı bez ve sargı çeşitlerini acil durum çantası rehberimizde listeledik.
Turnike: Hangi Durumda, Nereye, Nasıl?
Turnike, kol ya da bacağın üst kısmına sıkıca bağlanarak o uzva giden kan akımını tamamen kesen bantır. Kanamayı iyi durdurur ama kan akımını tamamen kestiği için ciddi doku hasarına ve uzuv kaybına yol açabilir; bu yüzden Bakanlık kararın dikkatle verilmesini ve "Turnike uygulamasının deneyimli ilk yardımcı tarafından yapılması" gerektiğini yazar 2.
Ne zaman uygulanır?
Sağlık Bakanlığı 2025 kitabı turnikeyi üç durumla sınırlar 2:
- Doğrudan bası ve basınçlı bandajla durdurulamayan, hayatı tehdit eden kol veya bacak kanaması.
- Uzuv kopması.
- Ortamda çok sayıda yaralı varsa ve tek kurtarıcı sizseniz.
Bası ve bandajla durdurulabilecek bir kanamaya turnike uygulanmaz; turnike yalnızca kol ve bacak kanamalarında kullanılır 2. Boyun, göğüs, karın ya da kasıktaki bir kanamada turnike konamaz; burada doğrudan bası sürdürülür ve ortamda varsa kanama durdurucu özellikli yara örtüsüyle bastırılır 2.
Nereye ve nasıl?
- Hazır turnike varsa onu kullanın. Yoksa elinizdeki malzemeyle doğaçlama bir turnike yapın 2.
- Malzeme en az 5-10 cm genişliğinde, esnemeyen bir sargı ya da kumaş olmalı. İp ve tel gibi ince malzemeler cildi keserek hasar verir, kullanılmaz 2.
- Yeri: kol ve uyluk gibi tek kemikli bölgeler, kanamanın yaklaşık 5-7 cm yukarısı ve sağlam deri. Eklem üzerine konmaz 23. Ön kol ve bacağa el ve ayağın beslenmesini bozabileceği için uygulanmaz; uzuv kopmuşsa ön kol ve bacağa da uygulanabilir 2.
- Sıkma: kumaşın düğümüne bir tahta parçası ya da kalem yerleştirip çevirerek kanama duruncaya kadar sıkın; kanama durduktan sonra daha fazla sıkmayın 2.
- Saati yazın. Turnikenin üzerine uygulama saatini yazın; birden fazla yaralı varsa yaralının alnına ya da üzerine görülecek şekilde "Turnike" veya "T" yazın 23.
- Üstünü örtmeyin. Turnike görünür kalmalı; yaralıyı başka birine teslim ediyorsanız turnike uygulandığını mutlaka söyleyin 2.
- Gevşetmeyin, açmayın. Bakanlık bu konuda kesin konuşur: "Sağlık ekibi gelinceye kadar turnikeye ek bir işlem (gevşetme, açma) yapmayın" 2.
Turnike eğitimi bir kerelik iş değil
Karadeniz Teknik Üniversitesi Acil Tıp Anabilim Dalı'nın Trabzon'da 32 intörn hekimle yaptığı ve Nisan 2026'da yayımlanan çalışmada, 3 saatlik teorik ve maket üzerinde uygulamalı turnike eğitimi bilgi ve beceri puanlarını belirgin biçimde artırdı. Kasık ve koltuk altı gibi bileşke bölgelere özel turnike (junctional tourniquet) beceri puanı 1,7'den 10,8'e çıktı ve iki ay sonra 10,4'te kaldı; buna karşın kol-bacak turnikesi becerisi ve özgüven puanları iki ay sonra anlamlı biçimde düştü 9. Yazarlar "tek bir eğitimin beceri kaybını tamamen önlemeye yetmeyebileceğini" ve düzenli tekrar eğitimlerinin değerli olduğunu vurguluyor 9. Hekim adayları için geçerli olan bu bulgu, ehliyet kursundan yıllar sonra turnike bağlamaya çalışacak sıradan bir sürücü için daha da geçerlidir. Turnikeye ancak doğrudan bası gerçekten yetmediğinde başvurun.
Kopan Uzuv ve Saplanmış Cisim
Kopan parmak ya da uzuv
Sağlık Bakanlığı uzuv kopmasında iki ayrı müdahale tarif eder 2. Yaralıya: doğrudan bası veya basınçlı bandaj, ciddi kanama varsa turnike. Kopan parçaya:
- Yıkamayın, ıslatmayın.
- Temiz bir gazlı beze ya da temiz bir beze sarın.
- Temiz, su geçirmez ve ağzı kapalı bir plastik torbaya koyun.
- Bu torbayı, bir ölçek suya iki ölçek buz konmuş ikinci bir torbaya ya da kovaya yerleştirin; parça buza doğrudan değmesin, donmasın.
- Torbanın üzerine yaralının adını ve soyadını yazın, yaralıyla aynı araçta gönderin ve yaralının en geç 6 saat içinde bir sağlık kuruluşuna ulaşmasını sağlayın 2.
Parça tam kopmamışsa aradaki dokuyu kesinlikle kesmeyin; parçayı normal pozisyonuna getirip temiz beze sarın ve üzerine buz paketi koyun 2. Uluslararası Resüsitasyon İrtibat Komitesi (ILCOR) 2025 değerlendirmesinde kopan vücut parçasının korunmasını yeni bir kapsam derlemesiyle ele aldı 6; Avrupa Resüsitasyon Konseyi (ERC) 2025 kılavuzu da konuyu travma acilleri arasında ayrı başlık olarak işliyor 7.
Saplanmış bıçak, cam ya da demir
"Cismi kesinlikle çıkarmayın ve hareket ettirmeyin" 2. Çıkarmak çevre dokuyu yırtar ve kanamayı artırır. Cismin etrafına gazlı bez, rulo yapılmış sargı ya da temiz kumaş yerleştirin, cisme güç uygulamadan bu bezlerin üzerinden bandaj yapın; elinizde varsa yuvarlak "simit sargı" bu iş için üretilmiştir 2. Ardından 112'yi arayın. Açık kırıkta kemiğe bastırmadan yarayı örtme kurallarını kırık ve çıkıkta ilk yardım rehberimizde anlattık.
İç Kanama ve Şok: Görünmeyen Kanamayı Fark Etmek
Trafik kazası, yüksekten düşme ya da karına alınan bir darbeden sonra dışarıda hiç kan görmeseniz de vücut içinde ciddi bir kanama olabilir. Sağlık Bakanlığı 2025 kitabı iç kanamayı düşündüren bulguları şöyle sıralar: ağız, burun, kulak ya da makattan kan gelmesi, soluk alıp vermenin hızlanması, soğuk, soluk ve nemli cilt, kalp hızında artış, huzursuzluk ve endişe, karın ya da göğüs ağrısı ve şişlik, bilinç değişikliği ve uyku hali 2. Aynı kitaptaki şok belirtileri listesine hızlı ve zayıf nabız, dudak çevresinde ve tırnaklarda morarma, baş dönmesi, bulantı, terleme ve susuzluk hissi de girer 2.
İç kanamada hastane dışında yapılabilecek iş azdır; Türk Kızılay ve Bakanlık metinlerinin ortak vurgusu, şüpheyi erken fark edip yaralının hastaneye ulaşmasını sağlamaktır 12:
- 112'yi arayın, yaralıyı sırt üstü yatırın ve mümkün olduğunca kıpırdatmayın 2.
- Ağzından kan geliyor ya da kusuyorsa düz şekilde sağ yanına çevirin 2; bilinci kapanır ama nefes alırsa derlenme (yan) pozisyonuna alın.
- Şok bulguları varsa ve kalça, bacak ya da çoklu yaralanma yoksa yaralıyı Bakanlığın tarif ettiği şok pozisyonuna alın; hareket ya da pozisyon ağrı veriyorsa bacakları kaldırmayın 2.
- Üzerini örtün ama aşırı ısıtmayın; yiyecek ve içecek vermeyin; bilinç ve solunumunu 2-3 dakikada bir kontrol edin 2.
- Kanlı kusma, kanlı balgam ya da kanlı dışkı varsa örneği atmayın, sağlık ekibine verin 2.
Nefes durursa ya da yalnızca iç çekme tarzı nefes (gasping) kalırsa Temel Yaşam Desteğine (TYD) başlayın; göğüs basısının ayrıntılı tekniği Temel Yaşam Desteği (TYD) rehberimizde yer alıyor.
Rakamlarla: Türkiye'de Kesik, Yara ve Organ Kaybı
- İş kazalarının %43,2'si yara. Sosyal Güvenlik Kurumu'nun (SGK) Temmuz 2026'da yayımlanan 2025 istatistik yıllığına göre hizmet akdiyle çalışan (4-1/a kapsamındaki) sigortalılardan 766.039 kişi iş kazası geçirdi; bunların 330.872'sinde yaranın türü "yaralar ve yüzeysel yaralanmalar" olarak kaydedildi 4.
- Bir yılda 28.846 açık yara. Aynı tabloda açık yaralar 28.846, travma sonucu organ kaybı (bedenin bir parçasının kaybı) 728 vaka olarak yer aldı 4. Organ kaybı kategorisi, parmak ve uzuv kopmalarını kapsar.
- İş kazalarının %21,4'ü İstanbul'da. 2025'te iş kazası geçiren sigortalıların 163.939'u İstanbul ilinde kaydedildi 4. Atölye, şantiye ve sanayi sitelerinin yoğun olduğu bir şehirde kesici aletle yaralanma gündelik bir risktir.
- Trafikte 403.937 yaralı. Karayolları Genel Müdürlüğü'nün Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verisine dayanan 2025 özetinde trafik kazalarında 403.937 kişi yaralandı; ölen 6.035 kişinin 2.541'i olay yerinde hayatını kaybetti 5.
- Toplam kanın altıda biri bile tehlikeli. 5-6 litrelik toplam kan hacminin altıda biri ile beşte biri arasına denk gelen 1 litrelik hızlı kayıp şok ve ölüme yol açabilir 2.
Kan Sulandırıcı Kullananlar, Yaşlılar ve Çocuklar
Kan sulandırıcı kullananlar. Varfarin, apiksaban, rivaroksaban, klopidogrel ya da düzenli aspirin kullanan birinde küçük bir kesik bile uzun süre kanayabilir. Sağlık Bakanlığı 2025 kitabı burun kanamasında bile aspirin dahil kan sulandırıcı kullanan ya da kanama bozukluğu olan kişiler için 112'nin aranmasını ister 2; aynı yaklaşım derin kesikler için de güvenlidir. Bu kişilerde kanama 10 dakikalık basıyla durmayabilir; basıyı bırakmadan 112'yi arayın ve kullandığı ilacın adını sağlık ekibine söyleyin. Burun kanamasındaki doğru baş pozisyonunu burun kanaması rehberimizde ayrıca anlattık.
Yaşlılar. İnce deri, kan sulandırıcı ilaç ve düşme bir araya geldiğinde, örneğin banyoda düşüp küvet kenarına çarpan yaşlı bir yakınınızda, kanamanın yanında kafa travması ve kırık da olabilir. Yaşlıyı yerden kaldırmadan önce yapılacak kontrolleri yaşlı düştüğünde ne yapılmalı rehberimizde sıraladık.
Çocuklar. Bakanlık kitabı, lokal soğuk uygulamanın çocuklarda vücut sıcaklığını aşırı düşürme riski taşıdığı için dikkatli kullanılmasını ister 2. Çocuğun toplam kan hacmi yetişkinden çok daha azdır; yetişkinde önemsiz görünen bir kayıp çocukta şok tablosu yaratabilir. Doğrudan bası kuralları aynıdır; çocuğu sakinleştirmek için yüzüne bakarak konuşun ve basıyı bir yetişkin sürdürsün.
112'yi Ne Zaman Aramalısınız? Kısa Kontrol Listesi
Aşağıdakilerden biri varsa basıyı bırakmadan 112'yi arayın ya da aratın 12:
- Kan fışkırıyor ya da kesintisiz akıyor.
- 10 dakikalık doğrudan basıya rağmen kanama durmuyor.
- Turnike uygulama ihtiyacı doğdu ya da uzuv veya parmak koptu.
- Yaraya bıçak, cam ya da metal saplanmış.
- Yara boyun, göğüs, karın ya da kasıkta ve derin.
- Yaralıda soğuk, soluk, nemli cilt, hızlı nabız, baş dönmesi ya da bilinç bulanıklığı var.
- Yaralı kan sulandırıcı kullanıyor ya da kanama bozukluğu var.
- Kaza ya da düşmeden sonra dışarıda kan olmasa bile karın veya göğüs ağrısı var.
Çağrıda adresten sonra kısaca şunları söyleyin: ne oldu (örneğin "elini daire testereye kaptırdı"), kanama nereden ve nasıl akıyor, yaralının bilinci ve nefesi nasıl, ne yaptınız ("5 dakikadır bastırıyoruz, turnike bağladık, saat 10.42"). Trafik kazasında olay yerini güvenli hale getirmeyi trafik kazalarında ilk yardım rehberimizde adım adım anlattık.
Tipik Bir Senaryo: Atölyede Cam Kesiği
Aşağıdaki örnek, İstanbul'un sanayi sitelerinde sık karşılaşılan bir çağrı tipinin anonimleştirilmiş, kurgusal bir anlatımıdır.
Bir ekim sabahı, Başakşehir'de bir mobilya atölyesi. Kırk dört yaşındaki bir usta, vitrin camını tezgâha yerleştirirken cam kırılıyor ve sol ön kolunun iç yüzü derin biçimde kesiliyor. Kan kesik kesik, açık kırmızı fışkırıyor. Atölyedeki çırak ilk refleksiyle ustanın kolunu yukarı kaldırıp bir kâğıt havluyu yaranın üzerinde bir tutup bir kaldırarak "durdu mu" diye bakıyor. Yan atölyeden gelen ilk yardım sertifikalı bir komşu ustayı tabureye oturtuyor, temiz bir önlüğü katlayıp yaranın tam üzerine koyuyor ve avucuyla bırakmadan bastırıyor; çırağa 112'yi aratıyor. Önlük ıslanınca kaldırmadan üstüne ikinci bir havlu ekliyor. On dakika sonra kan sızıntıya dönüşüyor; komşu, havluları bir kravatla kola sıkıca sarıp parmak uçlarının rengine bakıyor. Ekip geldiğinde turnikeye gerek kalmamış, ama yaralının parmaklarında uyuşma olduğu için sinir ve tendon yaralanması şüphesiyle hastaneye götürülüyor.
Bu senaryodaki kritik dönüş, kolu kaldırıp bezi sürekli kontrol etmekten, yaranın üzerine kesintisiz bastırmaya geçilmesidir 2. Turnike ise ancak bası işe yaramasaydı ve kanama hayatı tehdit etseydi gündeme gelecekti.
Şantiyede İlk Dakikalar, Ameliyattan Sonra Kontroller: Nova Ambulans
Hayati bir kanamada aranacak ilk numara 112'dir ve doğrudan basıyı ambulans gelene kadar bırakmazsınız. Nova Ambulans'ın bu konudaki rolü iki yerde başlar. Birincisi, kesici makine, cam ve iskele işinin yoğun olduğu büyük şantiyelerde şantiye ambulansı hizmetimiz, testere ya da cam kesiği anında bası, bandaj ve gerekirse turnike kararını sahada, ilk dakikada veren bir ekibi işin başında tutar. İkincisi, el ya da ön kolundaki tendon ve damar ameliyatından sonra pansuman ve kontrol için İstanbul'daki hastanesine düzenli gidip gelmesi gereken, kolu atelde olduğu için kendi aracını kullanamayan hastalar için evden hastaneye nakil planlıyoruz. Şantiyenin çalışan sayısını ve vardiya saatlerini ya da kontrol randevusunun gün ve saatini söylemeniz planlama için yeterli: 0216 339 00 39.
Sıkça Sorulan Sorular
Kanayan yere kaç dakika bastırmak gerekir?
T.C. Sağlık Bakanlığı İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025), yaranın üzerine temiz bir bezle en az 5 dakika boyunca sabit, kesintisiz ve tam bası uygulanmasını ister 2. Bu sürede bezi kaldırıp kanamanın durup durmadığına bakmayın; her kaldırış oluşmaya başlayan pıhtıyı bozar. Bez kanla ıslanırsa kaldırmadan üstüne yeni bir bez ekleyin. Kanama 10 dakika içinde durmazsa daha fazla bez ekleyip daha geniş bir alana daha sıkı bastırın ve 112'yi henüz aramadıysanız hemen arayın 2.
Turnike ne kadar süre kalabilir, aralıklarla gevşetilmeli mi?
Hayır, gevşetilmez. Eski ilk yardım notlarında geçen "15-20 dakikada bir gevşetin" kuralı Sağlık Bakanlığı'nın 2025 kitabında yer almaz. Kitap turnikenin kanama duruncaya kadar sıkılmasını, uygulama saatinin turnikenin üzerine yazılmasını ve sağlık ekibi gelinceye kadar turnikeye gevşetme ya da açma gibi hiçbir ek işlem yapılmamasını ister 23. Gevşetmek, yaralının zaten azalmış kanını yeniden kaybetmesine yol açabilir. Turnikenin ne zaman açılacağına hastanede hekim karar verir.
Kanayan kol veya bacak yukarı kaldırılır mı?
Artık önerilmiyor. T.C. Sağlık Bakanlığı İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025), kanayan uzvun yukarı kaldırılmasının herhangi bir faydası görülmediği için bunun bir ilk yardım yöntemi olarak önerilmediğini yazar 2. Kolu kaldırmakla vakit kaybetmek yerine elinizi ya da bezi yaranın tam üzerine koyup sıkıca bastırın. Şok belirtisi gösteren ve bacaklarında yaralanma olmayan bir kişide bacakların kaldırıldığı şok pozisyonu ayrı bir uygulamadır; kanayan kolu kaldırmakla karıştırılmamalıdır.
Kopan parmak veya uzuv nasıl taşınır?
Kopan parçayı su ya da başka bir sıvıyla yıkamayın. Temiz bir gazlı beze veya temiz bir beze sarın, ağzı kapalı ve su geçirmez bir plastik torbaya koyun. Bu torbayı, bir ölçek suya iki ölçek buz konmuş ikinci bir torbaya ya da kovaya yerleştirin; parça buza doğrudan değmesin. Torbanın üzerine yaralının adını ve soyadını yazın ve torbayı yaralıyla aynı araçta gönderin. Sağlık Bakanlığı 2025 kitabı yaralının en geç 6 saat içinde bir sağlık kuruluşuna ulaşmasını ister 2. Yaralının kendisinde ciddi kanama varsa turnike uygulanır.
Yaraya saplanan bıçak, cam ya da demir çıkarılmalı mı?
Hayır. Saplanmış cisim çıkarılırken çevre dokulara zarar verebilir ve kanamayı artırabilir 2. Cismi bulunduğu pozisyonda bırakın, etrafına gazlı bez, rulo yapılmış sargı bezi ya da temiz kumaş yerleştirin ve cisme güç uygulamadan bu bezlerin üzerinden bandaj yapın. Bandaj kanamayı yavaşlatacak kadar sağlam olmalı, ama artan ağrı, uyuşma ya da ciltte renk değişikliğine yol açacak kadar sıkı olmamalıdır. Ardından 112'yi arayın.
Kaynaklar
Metindeki numaralar bu listedeki kaynaklara karşılık gelir.
- Türk Kızılay İlk Yardım Cep Kitabı 2025 (yeni sekmede açılır)Türk Kızılay, 16 Ekim 2025
- İlk Yardım Eğitim Kitabı (Mayıs 2025) (yeni sekmede açılır)T.C. Sağlık Bakanlığı Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 16 Mayıs 2025
- İlk Yardım Eğitim Sunumları — 7. Kanamalar (yeni sekmede açılır)T.C. Sağlık Bakanlığı Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 18 Haziran 2025
- İstatistik Yıllığı 2025 — İş Kazası ve Meslek Hastalığı İstatistikleri (4-1/a) (yeni sekmede açılır)T.C. Sosyal Güvenlik Kurumu, 13 Temmuz 2026
- 2025 Yılı Trafik Kazalarına Ait Özet Bilgiler (yeni sekmede açılır)T.C. Karayolları Genel Müdürlüğü (veri kaynağı TÜİK), 17 Haziran 2026
- First Aid: 2025 International Liaison Committee on Resuscitation Consensus on Science With Treatment Recommendations (yeni sekmede açılır)Circulation (American Heart Association) — PMID 41122841, 22 Ekim 2025
- European Resuscitation Council Guidelines 2025 First Aid (yeni sekmede açılır)Resuscitation (European Resuscitation Council) — PMID 41117568, 1 Ekim 2025
- 2024 American Heart Association and American Red Cross Guidelines for First Aid (yeni sekmede açılır)Circulation (American Heart Association) — PMID 39540278, 14 Kasım 2024
- Effectiveness and retention of extremity and junctional tourniquet training among medical interns (yeni sekmede açılır)BMC Medical Education — PMID 41975403, 13 Nisan 2026
- Review article: Evaluating the effectiveness of arterial pressure point techniques as a first aid method for external haemorrhage control: A systematic review (yeni sekmede açılır)Emergency Medicine Australasia — PMID 39628109, 3 Aralık 2024
Nova Ambulans Sağlık Kurulu
Acil tıp hekimleri, paramedikler ve klinik koordinatörlerden oluşan içerik kurulumuz tarafından dönem dönem incelenir.
Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve profesyonel tıbbi değerlendirmenin yerine geçmez. Acil durumda 112’yi veya 0216 339 00 39’u arayın.
