Yanık Derecelendirme ve Evde Bakım: 1., 2. ve 3. Derece Yanıkta Yapılacaklar (2026)

Temmuz'un ilk haftası. İstanbul'da bir apartman mutfağında, öğleden sonra çayı için ocakta demlenen çaydanlığın kulpundan tutan altı yaşındaki bir çocuk elini çeker; kaynar su bileğinden dirseğine kadar bir hat çizer. Anne, hafızasından çıkardığı ilkokul bilgisiyle telaşla iki yön arasında sıkışır: "diş macunu mu süreyim, buz mu bassam?" Doğru cevap ikisi de değildir. Bu kararın verildiği ilk 3 saat, Griffin ve arkadaşlarının 2022 sistematik derleme ve meta-analizinde deri grefti gereksinimi ile cerrahi müdahale ihtiyacını doğrudan belirleyen zaman penceresi olarak gösterilmiştir [9]Kaynak: The effect of 20 minutes of cool running water first aid within three hours of thermal burn injury on patient outcomes: A systematic review and meta-analysis — Australasian Emergency Care 2022;25(4):367-376; Griffin B, Cabilan CJ, Ayoub B et al. PMID 35688782, DOI 10.1016/j.auec.2022.05.004. Yanık, doğru derecelendirildiğinde ve doğru soğutulduğunda hastanın hem izini hem hastane kalış süresini değiştirebilecek bir acil durumdur. Bu rehber, T.C. Millî Eğitim Bakanlığı'nın (Millî Eğitim Bakanlığı, MEB) 2024 ilkyardım protokolü, Marmara Üniversitesi kamu rehberi, Türkiye Yanık Tedavi Birimleri Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete 8 Ekim 2019 sayı 30912) ve Amerikan Yanık Derneği'nin (American Burn Association, ABA) 2025 sevk kriterlerinin kesişimine oturur; olay yerindeki kişinin ilk 20 dakikada ne yapacağını, evde hangi yanığın bakılabileceğini ve hangi belirtide 112'nin geciktirilemeyeceğini netleştirir.

Hızlı Cevap

Yanıktan sonraki ilk 20 dakika en kritik zaman dilimidir: yanan bölgeyi hemen musluk suyu altına alın (yaklaşık 15–20 °C soğuklukta akan su) ve en az 20 dakika kesintisiz soğutun — bu süre T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) 2024 protokolünde, Marmara Üniversitesi kamu rehberinde ve Griffin ve arkadaşlarının 2022 uluslararası sistematik derlemesinde ortak standarttır [1]Kaynak: İlkyardım Uygulamaları — Yanık, Sıcak Çarpması ve Donma — T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (Millî Eğitim Bakanlığı, MEB) — İlkyardım Portalı[2]Kaynak: Yanıklarda İlk Yardım — T.C. Marmara Üniversitesi — İş Sağlığı ve Güvenliği Koordinasyon Birimi[9]Kaynak: The effect of 20 minutes of cool running water first aid within three hours of thermal burn injury on patient outcomes: A systematic review and meta-analysis — Australasian Emergency Care 2022;25(4):367-376; Griffin B, Cabilan CJ, Ayoub B et al. PMID 35688782, DOI 10.1016/j.auec.2022.05.004. Soğutmayı bekletmeyin — telefonla 112 aramayı soğutma başladıktan sonra yapın ya da başka birine yaptırın. Sıkı takıları (yüzük, saat, kemer, bileklik) ve mümkün olan giysileri çıkarın; deriye yapışan kısmı çekmeyin. Kabarcık patlatmayın, diş macunu–tereyağı–yumurta akı–sirke–domates–buz sürmeyin (MEB ve Marmara Üniversitesi protokolleri bu maddeleri açıkça yasaklar) [1]Kaynak: İlkyardım Uygulamaları — Yanık, Sıcak Çarpması ve Donma — T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (Millî Eğitim Bakanlığı, MEB) — İlkyardım Portalı[2]Kaynak: Yanıklarda İlk Yardım — T.C. Marmara Üniversitesi — İş Sağlığı ve Güvenliği Koordinasyon Birimi. Ardından temiz, tiftiksiz nemli bir bezle gevşek örtün.

112'yi hangi belirtide arayın? Amerikan Yanık Derneği'nin (American Burn Association, ABA) 2025 sevk kriterlerine göre 3. derece (tam kat) yanık her boyutta; 2. derece yanık Toplam Vücut Yüzey Alanı'nın (Total Body Surface Area, TBSA) %10'undan büyükse; yüz, el, ayak, genital bölge veya büyük eklem üzerindeyse; kimyasal veya yüksek voltaj (≥1000 V) elektrik yanığı ise; duman inhalasyonu şüphesi varsa; 14 yaşın altında veya 30 kilogramın altında bir çocuktaysa yanık merkezine sevk gerekir [10]Kaynak: Guidelines for Burn Patient Referral — American Burn Association (Amerikan Yanık Derneği, ABA) — 2025 sürümü. İstanbul'da Kartal Dr. Lütfi Kırdar Şehir Hastanesi Yara ve Yanık Merkezi (Anadolu Yakası) ve Başakşehir Çam ve Sakura Şehir Hastanesi Yanık Merkezi (Avrupa Yakası) T.C. Sağlık Bakanlığı'nın referans yanık kurumlarıdır [5]Kaynak: TİSK Mikrocerrahi Vakfı Türkiye'nin en donanımlı yanık merkezinin yenilenmesine katkı sundu (Kartal Dr. Lütfi Kırdar Şehir Hastanesi Yanık Merkezi) — Anadolu Ajansı — T.C. Sağlık Bakanlığı Kartal Dr. Lütfi Kırdar Şehir Hastanesi Yanık Merkezi haber duyurusu (İstanbul Anadolu Yakası)[7]Kaynak: Başakşehir Çam ve Sakura Şehir Hastanesi'nde yanık merkezi hizmete açıldı — Anadolu Ajansı — T.C. Sağlık Bakanlığı Başakşehir Çam ve Sakura Şehir Hastanesi Yanık Merkezi açılış duyurusu (İstanbul Avrupa Yakası).

Türkiye Tablosu: Yanık Yükü Neden Önemli?

Dünya Sağlık Örgütü'nün (World Health Organization, WHO) 13 Ekim 2023 tarihli yanık bilgi notu küresel yükü net verir: yılda 180.000 ölüm yanığa bağlıdır ve büyük çoğunluk düşük ve orta gelirli ülkelerde gerçekleşir; yanıkların yaklaşık %80–90'ı evde veya iş yerinde meydana gelir [11]Kaynak: Burns — Fact Sheet — Dünya Sağlık Örgütü (World Health Organization, WHO). Türkiye'de mortalite tablosunun arka planını T.C. Türkiye İstatistik Kurumu'nun (TÜİK) 19 Haziran 2025 tarihli ve 54195 sayılı bülteni verir: 2024 yılında toplam 489.361 ölüm gerçekleşti ve dış nedenli ölümler (kazalar, yanıklar, zehirlenmeler, intiharlar ve cinayetler) toplam ölümlerin %3,6'sını oluşturdu [4]Kaynak: Ölüm ve Ölüm Nedeni İstatistikleri, 2024 — Haber Bülteni 54195 — T.C. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). Yanık bu dış nedenli ölümlerin görünen ama en önlenebilir başlıklarından biridir.

Türkiye'nin pediatrik yanık verisi bunun ne demek olduğunu somutlaştırır. Adana Şehir Hastanesi Yanık Merkezi'nde 1 Ocak 2015 – 30 Haziran 2019 arasında hastane yatışıyla izlenen n=1442 çocuk yanığı olgusunda ortalama yanık alanı Toplam Vücut Yüzey Alanı'nın (Total Body Surface Area, TBSA) %11,23±10,70'i, ortalama hastane kalış süresi 14,38±18,1 gündü [8]Kaynak: Epidemiology and outcome of 1442 pediatric burn patients: A single-center experience — Turkish Journal of Trauma & Emergency Surgery (Türk Ulusal Travma ve Acil Cerrahi Derneği); Özlü Ö, Başaran A. Ulus Travma Acil Cerrahi Derg 2022;28(1):57-61. PMID 34967435, DOI 10.14744/tjtes.2020.69447. Özlü ve Başaran'ın 2022'de Ulusal Travma ve Acil Cerrahi Dergisi'nde (PubMed ID 34967435, DOI 10.14744/tjtes.2020.69447) yayımladığı bu çalışmanın en çarpıcı bulguları şudur: hastaların %89,18'i iç mekânda yaralandı, tüm yaş gruplarında en sık etiyoloji kaynar su ve çay (haşlanma) idi ve toplam 10 hasta (%0,69) yaşamını yitirdi; ölen 10 hastadan 7'si başka hastanelerden geç sevk edilenlerdi [8]Kaynak: Epidemiology and outcome of 1442 pediatric burn patients: A single-center experience — Turkish Journal of Trauma & Emergency Surgery (Türk Ulusal Travma ve Acil Cerrahi Derneği); Özlü Ö, Başaran A. Ulus Travma Acil Cerrahi Derg 2022;28(1):57-61. PMID 34967435, DOI 10.14744/tjtes.2020.69447. Bu son cümle, "biraz bekleyelim, geçer" tuzağının klinik faturasını anlatır: doğru derecelendirme ve zamanında sevk mortaliteyle doğrudan ilişkilidir.

Yanık Derecelendirme: 1., 2., 3. Derece Nedir?

T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) 2024 ilkyardım protokolü Türkiye'deki halk sağlığı derecelendirmesinin eksenini oluşturur ve derinliğe göre üç dereceyi net biçimde tanımlar [1]Kaynak: İlkyardım Uygulamaları — Yanık, Sıcak Çarpması ve Donma — T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (Millî Eğitim Bakanlığı, MEB) — İlkyardım Portalı. Klinik uygulamada 4. derece de tanınır — kas, tendon, kemik seviyesindeki yanık — ama olay yerindeki kişinin karar ağacında 1., 2., 3. derece ayrımı yeterlidir.

1. Derece Yanık (Yüzeyel — Epidermis)

T.C. Millî Eğitim Bakanlığı protokolüne göre birinci derece yanıkta "deride kızarıklık, ağrı ve ödem vardır" [1]Kaynak: İlkyardım Uygulamaları — Yanık, Sıcak Çarpması ve Donma — T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (Millî Eğitim Bakanlığı, MEB) — İlkyardım Portalı. Sadece cildin en dış katmanı olan epidermis etkilenmiştir; kabarcık (bül) yoktur, iyileşme 3–7 gün içinde iz bırakmadan gerçekleşir. En sık örneği güneş yanığıdır; sıcak buhara kısa süreli maruziyet ve ılık sıvıya kısa temas da 1. derece yanığa yol açabilir. Evde bakım genellikle yeterlidir: 20 dakika akan soğuk suyla soğutma, nemlendirici (aloe vera içerikli losyon vb.), gerektiğinde ağrı için parasetamol veya ibuprofen (klinisyen önerisiyle). Ateş, üşüme, halsizlik eşlik ediyorsa güneş çarpması eklenmiş olabilir; bu durumda evde bakım yerine acil değerlendirme gerekir.

2. Derece Yanık (Yüzeyel/Derin Dermis — Kabarcık, Bül)

Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) 2024 protokolü ikinci derece yanığı verbatim şöyle tanımlar: "deride içi su dolu kabarcıklar (bül) vardır ve ağrılıdır" [1]Kaynak: İlkyardım Uygulamaları — Yanık, Sıcak Çarpması ve Donma — T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (Millî Eğitim Bakanlığı, MEB) — İlkyardım Portalı. Klinik pratik ikiye ayırır: yüzeyel 2. derece — kabarcık dolgun, ıslak, pembe, dokununca çok ağrılı, iyileşme 10–21 gün; derin 2. derece — kabarcık dolgun ama tabanı beyazımsı, ağrı azalmış, iyileşme 3 haftayı geçer ve iz bırakma riski yüksektir. Halk arasında en sık nedenleri kaynar su/çay (haşlanma), yağ sıçraması, alev teması, sıcak metal (kaporta, çaydanlık kulpu, kombi dış yüzeyi), belirli kimyasal madde teması ve uzun süreli güneştir. Kabarcık patlatılmaz — Marmara Üniversitesi kamu rehberi bunu açıkça yasaklar [2]Kaynak: Yanıklarda İlk Yardım — T.C. Marmara Üniversitesi — İş Sağlığı ve Güvenliği Koordinasyon Birimi; kabarcık doğal bir bariyerdir ve enfeksiyonu geciktirir. Amerikan Yanık Derneği'nin (American Burn Association, ABA) 2025 sevk kriterlerine göre yüzeyel-derin 2. derece yanık Toplam Vücut Yüzey Alanı'nın (Total Body Surface Area, TBSA) %10'unu aşarsa veya yüz–el–ayak–genital–eklem üzerindeyse yanık merkezine sevk gerekir [10]Kaynak: Guidelines for Burn Patient Referral — American Burn Association (Amerikan Yanık Derneği, ABA) — 2025 sürümü.

3. Derece Yanık (Tam Kat — Ağrı Yok)

T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) 2024 protokolü üçüncü derece yanığı ayırt eden özelliği net verir: "derinin tüm tabakaları etkilenmiştir. Sinirler zarar gördüğü için ağrı yoktur" [1]Kaynak: İlkyardım Uygulamaları — Yanık, Sıcak Çarpması ve Donma — T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (Millî Eğitim Bakanlığı, MEB) — İlkyardım Portalı. Deri beyaz, sarımtırak, kahverengi ya da kömürleşmiş görünür; kuru ve mumsu bir dokusu vardır; iğne testinde ağrı algılanmaz. Alev, uzun süreli sıcak temas, elektrik ve konsantre kimyasallar en sık nedenlerdir. Her boyutta 3. derece yanık yanık merkezine sevki gerektirir — ABA 2025 kriterleri boyut ne olursa olsun tam kat yanıklarda transfer önerir [10]Kaynak: Guidelines for Burn Patient Referral — American Burn Association (Amerikan Yanık Derneği, ABA) — 2025 sürümü. Deri kendini yenilemeyeceğinden greft (deri nakli) gerekir. Olay yerinde soğutma sürer, üzerine hiçbir madde sürülmez, yanmış giysi deriye yapıştıysa çekilmez; 112 aranır.

Yanık Derinliği Karşılaştırma Tablosu

İlk 3 Saat: 20 Dakika Soğuk Akan Su Neden Bu Kadar Önemli?

Yanık ilk yardımının bilimsel temelinde tek en güçlü kanıt "20 dakika akan soğuk su"dır. Griffin ve arkadaşlarının 2022'de Australasian Emergency Care dergisinde yayımlanan sistematik derleme ve meta-analizi (PubMed ID 35688782, DOI 10.1016/j.auec.2022.05.004) yedi çalışmayı bir araya getirmiş ve şu sonuca varmıştır: "yanık yaralanmasından sonraki ilk 3 saat içinde 20 dakika akan soğuk suyla soğutma, hastaların deri grefti gerektirme ve yara yönetimi için cerrahi müdahale olasılıklarını anlamlı düzeyde azaltmıştır" [9]Kaynak: The effect of 20 minutes of cool running water first aid within three hours of thermal burn injury on patient outcomes: A systematic review and meta-analysis — Australasian Emergency Care 2022;25(4):367-376; Griffin B, Cabilan CJ, Ayoub B et al. PMID 35688782, DOI 10.1016/j.auec.2022.05.004. Türkiye'de aynı süre resmi protokoldür: T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) 2024 ilkyardım rehberi "bölge bol tazyiksiz suyla en az 15–20 dakika yumuşak bir şekilde yıkanmalıdır" der; Marmara Üniversitesi kamu rehberi de "yakılan alan tazyiksiz soğuk suya en az 20 dakika süreyle sokulur" ifadesini kullanır [1]Kaynak: İlkyardım Uygulamaları — Yanık, Sıcak Çarpması ve Donma — T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (Millî Eğitim Bakanlığı, MEB) — İlkyardım Portalı[2]Kaynak: Yanıklarda İlk Yardım — T.C. Marmara Üniversitesi — İş Sağlığı ve Güvenliği Koordinasyon Birimi.

"Ne Kadar Soğuk?" — Buzlu Su DEĞİL

Griffin 2022 meta-analizinin altını çizdiği koşul "cool running water"dır — yaklaşık 15–20 °C sıcaklığındaki musluk suyu [9]Kaynak: The effect of 20 minutes of cool running water first aid within three hours of thermal burn injury on patient outcomes: A systematic review and meta-analysis — Australasian Emergency Care 2022;25(4):367-376; Griffin B, Cabilan CJ, Ayoub B et al. PMID 35688782, DOI 10.1016/j.auec.2022.05.004. Buz ve buzlu su kullanılmaz: yüzey damarları büzülür, dokuya kan akışı durur ve altta yatan hasar derinleşir; ayrıca özellikle geniş yanıkta hipotermi (vücut sıcaklığının tehlikeli düşüşü) tetiklenebilir. Sıcak veya ılık su ise soğutma yerine ısı korunmasına yol açar. Su akmalı, durgun değil; tazyik yüksek olmamalı — bahçe hortumu gibi güçlü bir jet yerine kesintisiz akan musluk uygun basıncı verir.

"Nereye Kadar?" — Sadece Yanan Bölge

Soğutma yanan bölgeye yapılır; tüm vücut soğuk suya alınmaz. Çocuklarda ve yaygın yanıklarda hipotermi riski nedeniyle vücudun geri kalanı örtülü tutulur. Marmara Üniversitesi kamu rehberi bunu vurgular: soğutma bölgeseldir, sistemik değildir [2]Kaynak: Yanıklarda İlk Yardım — T.C. Marmara Üniversitesi — İş Sağlığı ve Güvenliği Koordinasyon Birimi.

"Ne Zamana Kadar?" — İlk 3 Saat En Değerli, Ama Geç Değil

Griffin 2022 çalışması 3 saatlik pencereyi en yüksek fayda dönemi olarak tanımlar [9]Kaynak: The effect of 20 minutes of cool running water first aid within three hours of thermal burn injury on patient outcomes: A systematic review and meta-analysis — Australasian Emergency Care 2022;25(4):367-376; Griffin B, Cabilan CJ, Ayoub B et al. PMID 35688782, DOI 10.1016/j.auec.2022.05.004. Ancak 3 saati aşan gecikmelerde de soğutma yararlıdır: yanan bölgenin ısısını hâlâ düşürür, ağrıyı azaltır. Yani "geç kaldım, olmaz" fikri yanlıştır — soğutma her zaman ilk müdahaledir. Ne yapmayın: soğutmayı bekletmeyin. Telefonu almadan önce muslukla başlayın; 112 aramayı soğutma sürerken başka biri yapsın veya kolunuzla musluğu tutup ellerinizle telefonla arayın.

Adım Adım Termik Yanık İlk Yardımı

Aşağıdaki sıra T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) 2024 ilkyardım protokolü ile Marmara Üniversitesi kamu rehberinin tam çakışmasıdır [1]Kaynak: İlkyardım Uygulamaları — Yanık, Sıcak Çarpması ve Donma — T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (Millî Eğitim Bakanlığı, MEB) — İlkyardım Portalı[2]Kaynak: Yanıklarda İlk Yardım — T.C. Marmara Üniversitesi — İş Sağlığı ve Güvenliği Koordinasyon Birimi. Sırayı bozmayın.

1. Olay yeri güvenliği. Alev, sıcak sıvı kaynağı, elektrik kaynağı hâlâ tehlikeliyse önce kendinizi ve olay yerini güvene alın. Alev tutuşmuş bir kişiyi yerde yuvarlayın (dur, yat, yuvarlan / stop-drop-roll); nemli battaniyeyle sarın.
2. Sıcak kaynağı kesin. Ocağı kapatın, prizden çekin, çaydanlığı uzaklaştırın. Marmara Üniversitesi kamu rehberi elektrik yanığında hastanın "enerji ile teması kesilmeden dokunulmamasını" ayrıca vurgular [2]Kaynak: Yanıklarda İlk Yardım — T.C. Marmara Üniversitesi — İş Sağlığı ve Güvenliği Koordinasyon Birimi — bkz. aşağıdaki elektrik yanığı bölümü.
3. Hemen musluğa götürün. Soğutma ilk 3 saatte 20 dakika akan soğuk sudır [1]Kaynak: İlkyardım Uygulamaları — Yanık, Sıcak Çarpması ve Donma — T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (Millî Eğitim Bakanlığı, MEB) — İlkyardım Portalı[2]Kaynak: Yanıklarda İlk Yardım — T.C. Marmara Üniversitesi — İş Sağlığı ve Güvenliği Koordinasyon Birimi[9]Kaynak: The effect of 20 minutes of cool running water first aid within three hours of thermal burn injury on patient outcomes: A systematic review and meta-analysis — Australasian Emergency Care 2022;25(4):367-376; Griffin B, Cabilan CJ, Ayoub B et al. PMID 35688782, DOI 10.1016/j.auec.2022.05.004. Küçük yanık ise musluk, geniş yanık ise duş; küvete daldırma değildir. Su tazyiksiz, ılık-serin (15–20 °C civarı) olsun.
4. Sıkı takıları ve giysileri çıkarın. Ödem hızla yerleşir; yüzük, saat, kemer, bilezik dolaşımı boğabilir. Deriye yapışmış giysiyi çekmeyin — makasla çevresini kesin, yapışmışın üzerine dokunmayın.
5. Kabarcığı patlatmayın; hiçbir madde sürmeyin. Diş macunu, tereyağı, sirke, domates, yumurta akı, kolonya, buz — MEB ve Marmara Üniversitesi protokolleri bunları yasaklar [1]Kaynak: İlkyardım Uygulamaları — Yanık, Sıcak Çarpması ve Donma — T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (Millî Eğitim Bakanlığı, MEB) — İlkyardım Portalı[2]Kaynak: Yanıklarda İlk Yardım — T.C. Marmara Üniversitesi — İş Sağlığı ve Güvenliği Koordinasyon Birimi. Kabarcık kendi bariyerini korur; sürülen madde soğumayı durdurur ve enfeksiyonu davet eder.
6. Temiz, tiftiksiz nemli bezle gevşek örtün. Steril gazlı bez varsa idealdir; yoksa temiz bir pamuklu bez, yastık kılıfı veya cerrahi maske ambalajı bile geçici olarak kullanılabilir. Havluyu tiftikli bırakmayın — tüyler yaraya yapışır.
7. Bilinci açıksa ve kusmuyorsa ağızdan sıvı verin. Marmara Üniversitesi kamu rehberinin formülü net: "1 lt. su + 1 çay kaşığı karbonat + 1 çay kaşığı tuz" — evde ağızdan sıvı desteği (oral rehidrasyon) reçetesidir [2]Kaynak: Yanıklarda İlk Yardım — T.C. Marmara Üniversitesi — İş Sağlığı ve Güvenliği Koordinasyon Birimi. Bilinç bulanıksa veya kusma varsa ağızdan sıvı verilmez — aspirasyon riski hayati tehlikedir.
8. Isıyı koruyun. Yanan bölge soğutulurken vücudun geri kalanını üşütmeyin; battaniye veya termal örtü gövdeye örtülür. Bu özellikle geniş yanıkta ve çocuk-yaşlıda kritiktir.
9. 112'yi arayın. Sevk kriterlerinden bir tanesi bile karşılanıyorsa 112 — ambulans çağrı ve vaka bildirim sürecini ayrı yazımızda anlattık. Aramada üç bilgi verin: yanığın nedeni (kaynar su, alev, kimyasal, elektrik), yaklaşık alan (TBSA yüzdesi tahmini) ve hastanın yaşı ile bilinç durumu.
10. Nakil için hazırlanın. Yaşam bulguları yoksa Temel Yaşam Desteğine (Cardiopulmonary Resuscitation, CPR) başlayın. Ambulans beklerken hasta yakınlarının yapması gerekenleri ayrı rehberimizde topladık.

Toplam Vücut Yüzey Alanı (TBSA) Nasıl Hesaplanır?

Yanık merkezine sevk kararının merkezinde alan hesabı yatar. İki pratik yöntem vardır.

9'lar Kuralı (Wallace Kuralı, yetişkin)

Yetişkinde vücut yüzeyi 9'un katlarına bölünür (kaba tahmin — hastanede kesin ölçüm yapılır):

• Baş ve boyun → %9
• Her kolun tamamı (ön + arka) → %9 (iki kol toplam %18)
• Gövdenin ön yüzü → %18
• Gövdenin arka yüzü → %18
• Her bacağın tamamı (ön + arka) → %18 (iki bacak toplam %36)
• Genital bölge → %1

Toplam: 9 + 18 + 18 + 18 + 36 + 1 = %100. Uygulama: yanan bölgeleri toplayın. Örneğin bir yetişkinde göğsün tamamı (%18) + sağ kol (%9) yanmışsa yaklaşık %27 TBSA çıkar; bu Amerikan Yanık Derneği'nin (American Burn Association, ABA) %10 eşiğini net biçimde aştığı için yanık merkezine sevk gerekir [10]Kaynak: Guidelines for Burn Patient Referral — American Burn Association (Amerikan Yanık Derneği, ABA) — 2025 sürümü.

Avuç İçi Yöntemi

Küçük veya dağınık yanıklarda 9'lar kuralı hassas değildir; hastanın kendi avuç içi (parmaklar dahil) yaklaşık %1 TBSA'ya karşılık gelir. Sağ önkolunda birkaç dağınık lekesi olan bir hastada üç avuç içi kadar yanık varsa yaklaşık %3 TBSA'dır. Bu yöntem özellikle çocuklarda kullanışlıdır çünkü çocuğun kendi avucu vücut oranını yaşa göre otomatik doğrular.

Çocuklarda 9'lar Kuralının Farkı

Çocuklarda vücut oranları yetişkinden farklıdır. Bebeklerde ve küçük çocuklarda baş oransal olarak daha büyük, bacaklar daha küçüktür — Lund-Browder tablosu klinik pratikte kesin ölçümü verir. Pratikte olay yerinde ebeveynin dikkate alması gereken tek şey: çocuk yanığında %10 TBSA bile ciddidir. Amerikan Yanık Derneği (American Burn Association, ABA) 2025 sevk kriterlerinde 14 yaş altındaki veya 30 kilogram altındaki her çocukta yanık merkezine danışılması önerilir [10]Kaynak: Guidelines for Burn Patient Referral — American Burn Association (Amerikan Yanık Derneği, ABA) — 2025 sürümü.

Kimyasal, Elektrik ve Duman Yanığı — Özel Protokoller

Bütün yanıklar aynı değildir. Termik dışı üç tip özel protokol gerektirir.

Kimyasal Yanık

T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) 2024 protokolü kimyasal yanıkta "bölge bol tazyiksiz suyla en az 15–20 dakika yumuşak bir şekilde yıkanmalıdır" der [1]Kaynak: İlkyardım Uygulamaları — Yanık, Sıcak Çarpması ve Donma — T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (Millî Eğitim Bakanlığı, MEB) — İlkyardım Portalı. Marmara Üniversitesi kamu rehberi süreyi biraz uzun tutar: 20–25 dakika [2]Kaynak: Yanıklarda İlk Yardım — T.C. Marmara Üniversitesi — İş Sağlığı ve Güvenliği Koordinasyon Birimi. Uygulama:

• Kişiyi kimyasal kaynağından uzaklaştırın; kendinize bulaştırmayın (eldiven varsa kullanın).
• Kirlenmiş giysileri hemen çıkarın (kağıt makasıyla kesin, deriden çekmeyin).
• Bol akan suyla en az 15–20 dakika yıkayın; asit için nötralleştirici, alkali için asit kullanmayın — reaksiyon ısı üretir, hasarı derinleştirir.
• Toz kimyasal ise (kireç, çimento gibi) önce fırçayla temizleyip sonra suyla yıkayın; su tozu aktive edip yakabilir.
• Ambalajı, ürün adını, mümkünse güvenlik bilgi formunu (SDS) 112 ekibine iletin.

Göz kimyasal yanığında yıkama süresi daha uzundur: 20 dakikadan az olmamak üzere sürekli akan musluk suyu; başı yana çevirin ve etkilenmemiş göze bulaşmayı önleyin.

Elektrik Yanığı

Marmara Üniversitesi kamu rehberi elektrik yanığında bir cümlelik güvenlik kuralını verir: "Hastanın enerji ile teması kesilmeden dokunmayın; suyla yıkama yapılmaz" [2]Kaynak: Yanıklarda İlk Yardım — T.C. Marmara Üniversitesi — İş Sağlığı ve Güvenliği Koordinasyon Birimi. Amerikan Yanık Derneği (American Burn Association, ABA) 2025 kriterleri her yüksek voltaj (≥1000 V) yaralanmasında ve her yıldırım çarpmasında yanık merkezine sevk gerektiğini belirtir [10]Kaynak: Guidelines for Burn Patient Referral — American Burn Association (Amerikan Yanık Derneği, ABA) — 2025 sürümü. Uygulama:

• Enerjiyi kesin. Sigortayı düşürün, cihazı prizden çekin, gerekirse tahta bir sopa ya da kuru tekstille hastayı kaynaktan uzaklaştırın.
• Suyla yıkamayın — elektrik yanığı yüzeyde küçük görünse bile içeride derin doku hasarı yapar; su yüzey soğuk hava temasıyla akıntıyı sürdürebilir.
• 112'yi derhal arayın; kalp ritmi bozuklukları (aritmi) sık; nabızsız arrest gelişebilir — bu durumda Otomatik Eksternal Defibrilatör (Automated External Defibrillator, OED / AED) kullanımı hayat kurtarır.
• Giriş ve çıkış yaralarını (elektrik akımının vücuda girdiği ve çıktığı iki nokta) arayın — bunlar ölü bölge işaretidir.

Düşük voltajlı bir çarpma sonrası bilinç açık, ağrı yok gibi görünse de dinlenme sırasında aritmi ortaya çıkabilir; hasta 24 saat boyunca izlenmelidir.

Duman ve Solunum Yolu Yanığı

Kapalı bir yangın ortamında bulunmuş herkes duman inhalasyonu şüphesiyle değerlendirilir. Amerikan Yanık Derneği'nin (American Burn Association, ABA) 2025 sevk kriterleri "yüz flaş yanıkları, kılların yanması, duman maruziyeti" durumlarını solunum yolu yanığı için işaret olarak sıralar [10]Kaynak: Guidelines for Burn Patient Referral — American Burn Association (Amerikan Yanık Derneği, ABA) — 2025 sürümü. Belirtiler: ses kısıklığı veya kısılması, boyun/yüz kızarıklığı, kurumlu balgam, ıslık tarzı solunum, ağız–burun kıllarının yanmış olması. Uygulama: kişiyi temiz havaya çıkarın, oturur pozisyonda tutun (baş dik solunumu kolaylaştırır), 112'yi arayın; bilinci açık ve solunum stabil bile olsa geciktirmeyin — hava yolu ödemi saatler içinde gelişebilir ve entübasyon güçleşebilir.

Güneş Yanığı ve Yaz Aylarında Yanık Riski

Temmuz-Ağustos aylarında yanık türleri değişir: mangal, barbekü, kaporta-motor teması, kaynar çay-su, güneş yanığı ve şişme havuz-kova sıcak suyu kazaları artar. Dünya Sağlık Örgütü'nün (World Health Organization, WHO) 2023 yanık bilgi notu yanıkların %80–90'ının evde ve iş yerinde olduğunu bildirir [11]Kaynak: Burns — Fact Sheet — Dünya Sağlık Örgütü (World Health Organization, WHO); Türkiye'de Adana Şehir Hastanesi verisi pediatrikte iç mekân oranını %89,18 ile aynı seviyeye oturtur [8]Kaynak: Epidemiology and outcome of 1442 pediatric burn patients: A single-center experience — Turkish Journal of Trauma & Emergency Surgery (Türk Ulusal Travma ve Acil Cerrahi Derneği); Özlü Ö, Başaran A. Ulus Travma Acil Cerrahi Derg 2022;28(1):57-61. PMID 34967435, DOI 10.14744/tjtes.2020.69447. Yani "sokakta olmaz, evde güvendeyim" varsayımı istatistiksel olarak yanlıştır.

Güneş yanığı için pratik reçete:

• Doğrudan güneşten uzaklaşın; serin, gölgeli bir alana geçin.
• Bol sıvı için — Marmara Üniversitesi kamu rehberinin ORS formülü 1 litre suya 1 çay kaşığı karbonat + 1 çay kaşığı tuz [2]Kaynak: Yanıklarda İlk Yardım — T.C. Marmara Üniversitesi — İş Sağlığı ve Güvenliği Koordinasyon Birimi; hafif tuzlu ayran alternatiftir.
• 15–20 dakika ılık-serin duş veya nemli soğuk kompres (havluyu ıslatıp yanan bölgeye koyma).
• Ağrı için parasetamol veya ibuprofen; klinisyen önerisi olmadan bebekte aspirin kullanılmaz (Reye sendromu riski).
• Kabarcık geniş bir alanı kaplarsa, bebek veya küçük çocuktaysa, ateş–bulantı–baş dönmesi eşlik ederse hem sıcak çarpması hem büyük 2. derece yanık düşünülür — yaz sıcaklarında sıvı kaybı, sıcak çarpması ve olay yerindeki kişinin müdahale zincirini ayrı yazımızda topladık.

Mangal ve barbekü yanıklarında iki mekanizma birlikte olur: direkt alev teması (çoğu kez 2.–3. derece) ve sıcak yağ sıçraması (yüzeyel 2. derece). Uygulama termik yanık protokolüyle aynıdır: 20 dakika akan soğuk su, sıkı takıları çıkarma, üzerine hiçbir madde sürmeme, temiz nemli bezle örtme.

Yapılmaması Gerekenler — Türk Halkında En Yaygın 7 Yanık Yanlışı

T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) 2024 ilkyardım protokolü ve Marmara Üniversitesi kamu rehberi olay yerindeki kişinin yanık üzerine yapmaması gerekenleri açıkça listeler [1]Kaynak: İlkyardım Uygulamaları — Yanık, Sıcak Çarpması ve Donma — T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (Millî Eğitim Bakanlığı, MEB) — İlkyardım Portalı[2]Kaynak: Yanıklarda İlk Yardım — T.C. Marmara Üniversitesi — İş Sağlığı ve Güvenliği Koordinasyon Birimi. Aşağıdaki yedi madde Türkiye'de en sık uygulanan ve klinik olarak zarar veren müdahalelerdir:

1. Diş macunu koymak. Yanan bölgeye diş macunu yerleştirmek soğutmayı durdurur, ısıyı hapseder ve derin katmanları daha çok yakar. Kalınlaşan tabaka hastanede yaranın değerlendirilmesini geciktirir; çözmek için ağrılı yıkama gerekir.
2. Tereyağı, margarin, zeytinyağı sürmek. Yağ ısıyı korur ve enfeksiyon için mükemmel bir ortam sağlar. Aynı gerekçe her tür merhem için de geçerlidir — antibiyotikli merhem bile ilk 20 dakika soğutmayı yerine koymaz.
3. Yumurta akı, domates, sirke koymak. Organik maddeler sterilize değildir; yaraya salmonella, stafilokok, e. coli gibi bakterilerin girişini kolaylaştırır. Doku üzerinde biyokimyasal olarak yararlı bir etki gösterilememiştir.
4. Buz veya buzlu su temas ettirmek. Yüzey damarları büzülür, kan akışı durur ve derin hasar artar; hipotermi tetiklenebilir. Doğru soğutma buz değil, akan soğuk musluk suyu ile 20 dakikadır [9]Kaynak: The effect of 20 minutes of cool running water first aid within three hours of thermal burn injury on patient outcomes: A systematic review and meta-analysis — Australasian Emergency Care 2022;25(4):367-376; Griffin B, Cabilan CJ, Ayoub B et al. PMID 35688782, DOI 10.1016/j.auec.2022.05.004.
5. Kabarcık (bül) patlatmak. Kabarcık doğal steril bariyerdir; patlatılırsa enfeksiyon riski katlanır ve iyileşme uzar. Marmara Üniversitesi kamu rehberi bunu açıkça yasaklar [2]Kaynak: Yanıklarda İlk Yardım — T.C. Marmara Üniversitesi — İş Sağlığı ve Güvenliği Koordinasyon Birimi.
6. Yanmış deriye yapışan giysiyi çekmek. Bu, altındaki deri katmanını da söker; derinliği artırır. Yapışan kısmı bırakın, çevresinden makasla kesin ve 112 ekibi hastanede özenli debrilman yapsın.
7. "Nefes alsın" diyerek yaranın üstünü boş bırakmak. Kirlenmemiş, temiz, tiftiksiz nemli bez ile gevşek örtme gerekir. Yaranın açık kalması enfeksiyon riski, sinek-toz teması ve mekanik travma anlamına gelir. Örtme sıkı olmamalıdır — kanı boğmaz, sürtünmeyi engeller.

Ne Zaman 112 Aranır? Ne Zaman Yanık Merkezine Sevk?

Sevk kararı üç ekseni birleştirir: derinlik, alan ve lokalizasyon (+ hastanın yaşı ve eşlik eden hastalıkları). Amerikan Yanık Derneği'nin (American Burn Association, ABA) 2025 sürümü şu ölçütleri sıralar (Türkçe uyarlaması) [10]Kaynak: Guidelines for Burn Patient Referral — American Burn Association (Amerikan Yanık Derneği, ABA) — 2025 sürümü:

• Her boyutta 3. derece (tam kat) yanık.
• %10'un üzerinde 2. derece (yüzeyel-derin) yanık (Toplam Vücut Yüzey Alanı, Total Body Surface Area, TBSA).
• Yüz, el, ayak, genital bölge, perine veya büyük eklem üzerindeki derin 2. veya 3. derece yanıklar (boyutu ne olursa olsun).
• Kimyasal yanık (tüm boyutlar ve tipler).
• Yüksek voltaj (≥1000 V) elektrik yanığı ve yıldırım çarpması.
• Duman inhalasyonu şüphesi (yüz flaş yanığı, kılların yanması, kapalı ortamda maruz kalma).
• 14 yaş altı veya 30 kilogram altındaki her çocuk için yanık merkezine danışılması.
• Eşlik eden ciddi travma (kırık, iç kanama) veya eşlik eden ciddi kronik hastalık (diyabet, kalp yetmezliği, immünsupresyon).
• Ağrı kontrolünün başarısız olduğu durumlar.

Türkiye tarafında bu ölçütlerin çerçevesini Yanık Tedavi Birimleri Hakkında Yönetmelik oluşturur. Anadolu Ajansı'nın 8 Ekim 2019 tarihli duyurusuna göre yönetmelik "kamu, üniversite ve özel hastanelerin tamamını bağlayıcı" biçimde uygulanır ve "yanık merkezi, yanık ünitesi ve yanık odası" olmak üzere üç tür tedavi birimi tanımlar; yanık hastalarının uygun birime "vakit kaybetmeden" sevkinin tüm sağlık hizmeti sunucularını bağlayıcı olduğunu belirtir [3]Kaynak: Yanık Tedavi Birimleri Hakkında Yönetmelik yayımlandı (Resmî Gazete 8 Ekim 2019, sayı 30912) — Anadolu Ajansı — T.C. Resmî Gazete duyurusu (Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü). Yani sevk gecikmesi yalnızca klinik değil, hukuki bir konudur.

İstanbul'da Yanık Merkezleri — Anadolu ve Avrupa Yakası Referansları

Türkiye'de 32 yanık tedavi birimi (13 merkez + 19 ünite) 24 ilde faaliyet gösterir [6]Kaynak: Yanık Ünite ve Merkezlerinin Bulunduğu Hastaneler (T.C. SB 306 sayılı genelge derlemesi) — Acil Çalışanları — T.C. Sağlık Bakanlığı 306 sayılı yanık ünite ve merkezleri genelge derlemesi. İstanbul'un iki anchor kurumu:

• Anadolu Yakası: Kartal Dr. Lütfi Kırdar Şehir Hastanesi Yara ve Yanık Merkezi — T.C. Sağlık Bakanlığı'nın Anadolu Yakası referans yanık merkezi [5]Kaynak: TİSK Mikrocerrahi Vakfı Türkiye'nin en donanımlı yanık merkezinin yenilenmesine katkı sundu (Kartal Dr. Lütfi Kırdar Şehir Hastanesi Yanık Merkezi) — Anadolu Ajansı — T.C. Sağlık Bakanlığı Kartal Dr. Lütfi Kırdar Şehir Hastanesi Yanık Merkezi haber duyurusu (İstanbul Anadolu Yakası).
• Avrupa Yakası: Başakşehir Çam ve Sakura Şehir Hastanesi Yanık Merkezi — T.C. Sağlık Bakanlığı'na bağlı Avrupa Yakası referans kurumu [7]Kaynak: Başakşehir Çam ve Sakura Şehir Hastanesi'nde yanık merkezi hizmete açıldı — Anadolu Ajansı — T.C. Sağlık Bakanlığı Başakşehir Çam ve Sakura Şehir Hastanesi Yanık Merkezi açılış duyurusu (İstanbul Avrupa Yakası).

Merkez seçimi mesafeye, hastanın yaşına (yetişkin/pediatrik) ve merkezin o an müsait yatak kapasitesine göre 112 Komuta Kontrol Merkezi tarafından yapılır. Nova Ambulans olarak, planlı yanık kontrol sonrası nakil, taburcu sonrası eve dönüş ve yanık merkezleri arası hastaneler arası hasta transferi hizmetini 39 İstanbul ilçesinde 24 saat sürdürüyoruz.

Özel Yaş Grupları

Çocuk Yanığı — Türkiye Verisinden Bir Ders

Özlü ve Başaran'ın Adana Şehir Hastanesi'nde 2015–2019 arasında hastane yatışıyla izlediği n=1442 pediatrik yanık kohortu Türkiye pratiğine iki net mesaj verir [8]Kaynak: Epidemiology and outcome of 1442 pediatric burn patients: A single-center experience — Turkish Journal of Trauma & Emergency Surgery (Türk Ulusal Travma ve Acil Cerrahi Derneği); Özlü Ö, Başaran A. Ulus Travma Acil Cerrahi Derg 2022;28(1):57-61. PMID 34967435, DOI 10.14744/tjtes.2020.69447. Birincisi: iç mekân en tehlikeli yer — hastaların %89,18'i evde yaralandı. İkincisi: kaynar su ve çay en sık neden — tüm yaş gruplarında baskın etiyoloji. Bu, önlem stratejisini de belirler:

• Çaydanlık ve tencere kulplarını ocağın arka sırasına doğrultun; çocuğun ellerini uzatabileceği ön sıraya bırakmayın.
• Ütü, saç düzleştirici, sıcak makine yağı çocuk erişiminden uzakta olsun.
• Şofben suyunu 49 °C (yaklaşık 120 °F) altına ayarlayın — çocuk cildi yetişkin cildine göre daha ince ve haşlanmaya daha duyarlıdır.
• Mangal ve şömine 90 cm uzaklıktan güvenli olmaz; çocuk oyun alanı kurallı biçimde ayrılmalıdır.
• Mikrodalgada ısıtılan biberon içeriği eşit dağılmaz; sıcaklığı bileğinize damlatarak kontrol edin — çocuklarda acil durumların tam kontrol listesini ayrı ebeveyn rehberimizde topladık.

Çocuk yanığında karar eşiği düşüktür — Amerikan Yanık Derneği (American Burn Association, ABA) 2025 kriterleri 14 yaş altı veya 30 kilogram altındaki her çocukta yanık merkezine danışılmasını önerir [10]Kaynak: Guidelines for Burn Patient Referral — American Burn Association (Amerikan Yanık Derneği, ABA) — 2025 sürümü. Şüphe varsa 112'yi arayın.

Yaşlı Yanığı — Deri İncelmesi ve Kronik Hastalık

65 yaş üstünde deri incelir, kılcal damar ağı zayıflar; küçük ısı temasında bile derin yanık gelişebilir. Kronik hastalıklar (diyabet, kalp yetmezliği, immünsupresyon) iyileşmeyi geciktirir; enfeksiyon riski yüksektir. Sıcak çay, sıcak duş, kombi ısı kaynağı, ütü, kaynar tencere ile temas en sık nedenlerdir. Yaşlıda %5 TBSA bile ciddiye alınır; yaşlı bakım evindeyse evde bakım ve ambulans desteğini devreye almak faydalıdır. Sevk eşiği düşük tutulur.

Gebede Yanık

Gebelikte yanığın hem anneyi hem fetüsü tehdit ettiği unutulmamalıdır. Şok ve sıvı kaybı fetal perfüzyonu doğrudan etkiler. Kimyasal yanıkta absorbe edilen maddenin plasenta yolu vardır. Gebeliğin geç döneminde ise sırt üstü pozisyondan kaçınılır (vena cava inferior sıkıştırma). Sevk eşiği düşük tutulur.

Evde Bakım Karar Ağacı: Hangi Yanık Evde Bakılabilir?

Aşağıdaki karar ağacı, ABA 2025 sevk kriterlerinin Türkçe uyarlamasıdır [10]Kaynak: Guidelines for Burn Patient Referral — American Burn Association (Amerikan Yanık Derneği, ABA) — 2025 sürümü. Bu tabloyu yanık olayı sırasında telefonda hazır bulundurun.

Evde bakılabilecek yanık — hepsi birden karşılanmalı:

• Sadece 1. derece (kızarıklık, ağrı, kabarcık yok) veya küçük yüzeyel 2. derece,
• Alan %10 TBSA'nın (yetişkinde ~1 avuç içi ≈ %1) altında,
• Yüz, el, ayak, genital bölge, büyük eklem üzerinde değil,
• Etken termik (kaynar su, alev, sıcak yüzey) — kimyasal, elektrik veya duman değil,
• Hasta 2 yaş üzerinde ve 65 yaş altında,
• Diyabet, immünsupresyon, kalp yetmezliği gibi ciddi eşlik eden hastalığı yok,
• Ağrı basit ağrı kesici (parasetamol/ibuprofen) ile kontrol altına alınabiliyor.

Bu koşulların hepsi karşılanıyorsa evde bakım güvenlidir: 20 dakika akan soğuk su, temiz tiftiksiz nemli bezle örtme, günlük pansuman değişimi, ağrı için basit analjezik, bol sıvı, dinlenme. İyileşme 1. derecede 3–7 gün, yüzeyel 2. derecede 10–21 gündür. Bu süre içinde ateş, kızarıklığın artması, iltihabi akıntı, artan ağrı, koku, üzerine yayılan çevresel kırmızılık gelişirse — enfeksiyon işaretidir; hemen hekime başvurun.

Yukarıdaki koşullardan biri karşılanmıyorsa 112 arayın. Yanık nakli için özel ambulans planlanması gerekiyorsa Nova Ambulans hattımız 7/24 açıktır ve ambulans beklerken yakınların yapabileceklerini ayrı rehberimizde topladık.

Nova Ambulans Yanık Nakli — Yardımınıza Hazırız

Yanıkta zaman kritik: soğutmanın ilk 20 dakikası kadar, uygun yanık merkezine güvenli nakil de sonucu belirler. Nova Ambulans, İstanbul'un 39 ilçesinde 7/24 hasta nakil ve acil sağlık hizmeti sunar; yanık merkezleri arasında kararlaştırılmış nakil (Kartal Dr. Lütfi Kırdar Şehir Hastanesi ↔ Başakşehir Çam ve Sakura Şehir Hastanesi), taburcu sonrası eve dönüş, planlı pansuman kontrolüne gidiş-geliş ve şehirlerarası hastaneler arası hasta transferi planlaması için 0850 244 24 12 hattımızdan bize ulaşabilirsiniz. Ekiplerimiz, T.C. Sağlık Bakanlığı Ambulanslar ve Acil Sağlık Araçları ile Ambulans Hizmetleri Yönetmeliği'ne uygun sertifikalı Ambulans ve Acil Bakım Teknikeri (AABT) ile Acil Tıp Teknisyeni (ATT) kadrosundan oluşur; yaralı çocuk ve yaşlı yanığında özel monitorizasyon protokolüne uyum sağlar.